اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ الَّذِين‌َ کَذَّبُوا بِآياتِنا صُم‌ٌّ وَ بُکم‌ٌ فِي الظُّلُمات‌ِ مَن يَشَأِ اللّه‌ُ يُضلِله‌ُ وَ مَن يَشَأ يَجعَله‌ُ عَلي صِراطٍ مُستَقِيم‌ٍ (39)
و کساني که تکذيب کردند بآيات ما کر و لال هستند در تاريکيها هر که را خدا بخواهد گمراه ميکند او را و هر که را بخواهد قرار ميدهد او را براه راست.
اگر مراد از آيات در وَ الَّذِين‌َ کَذَّبُوا بِآياتِنا انبياء باشند تکذيب آنها آنست که آنها را کذّاب و مفتري و مجنون و ساحر گفتند و اگر مراد معجزات صادره از آنها باشد حمل بسحر کردند و لکن جمع مضاف افاده عموم ميکند جميع آيات را شامل ميشود حتي کساني که تکذيب ائمه اطهار عليهم السّلام نمودند شامل ميشود زيرا همه انبياء و اوصياء آنها و معجزات صادره از آنها آيات الهيه هستند حتي ميتوان گفت که علماء اعلام هم از آيات الهيه بلکه جميع مخلوقات آيات حق هستند
(و في کل‌ّ شي‌ء له آية || تدل‌ّ علي انّه واحد)
و مراد تکذيب جميع آيات نيست بلکه تکذيب يک آية کافيست بلکه مناسبت حکم و موضوع صُم‌ٌّ وَ بُکم‌ٌ فِي الظُّلُمات‌ِ افاده عموم ميکند و مراد صم و بکم قلب و روح است که حرف حق در قلوب آنها تأثير نميکند و اعتراف بحق نمينمايند بلکه نور قلب از آنها رفته دلها سياه شده ظلمت کفر و معاصي و رذائل اخلاقي قلب آنها را فرا گرفته حقايق را مشاهده نميکنند.
مَن يَشَأِ اللّه‌ُ يُضلِله‌ُ گذشت که هيچ فعلي حتي افعال اختياريه عباد در عالم واقع نميشود تا مشيت حق تعلق نگيرد و معناي امر بين امرين جبر و تفويض همين است لذا استناد فعل بعبد داده ميشود چون بحسن اختيار و بسوء اختيار خود عمل ميکند و هم بخدا چون تحت مشيئت حق است و مشيئت حق هم تعلق نميگيرد مگر آنکه بداند که اينکه قابل هدايت نيست چون قلب سياه شده و صم و بکم شده و اضلال خدا او را بخود واگذاردن است چنانچه ميفرمايد وَ نَذَرُهُم فِي طُغيانِهِم يَعمَهُون‌َ انعام آيه
جلد 7 - صفحه 63
110 وَ يَذَرُهُم فِي طُغيانِهِم يَعمَهُون‌َ اعراف آيه 185 فَنَذَرُ الَّذِين‌َ لا يَرجُون‌َ لِقاءَنا فِي طُغيانِهِم يَعمَهُون‌َ يونس آيه 11 وَ يَمُدُّهُم فِي طُغيانِهِم يَعمَهُون‌َ بقره آيه 14 و غير اينها و معناي خذلان همين است.
وَ مَن يَشَأ يَجعَله‌ُ عَلي صِراطٍ مُستَقِيم‌ٍ توفيق و اعانت ميفرمايد کساني را که قابليت ايمان و لياقت هدايت را دارند که بر صراط مستقيم که دين مقدس اسلام باشد از تصديق بجنان و عمل بارکان و اقرار بلسان برقرار باشند.