اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَلَو لا إِذ جاءَهُم بَأسُنا تَضَرَّعُوا وَ لکِن قَسَت قُلُوبُهُم وَ زَيَّن‌َ لَهُم‌ُ الشَّيطان‌ُ ما کانُوا يَعمَلُون‌َ (43)
پس چرا زماني که آمد بأس ما تضرّع نکردند ولي علت عدم تضرّع آنها قساوت قلوب آنها و زينت دادن شيطان اعمال زشت آنها را در نظر آنها است.
تأثير شي‌ء در شي‌ء منوط بدو چيز است يکي بايد مؤثّر تام الفاعلية باشد از وجود مقتضي و اجتماع جميع شرائط تأثير و متأثر تام القابلية از وجود شرائط تأثر و فقدان موانع و در اينکه آيه شريفه بهر دو امر اشاره دارد اما از طرف فاعل اقتضاء تام است ارسال رسل و شرائط تأثير ابتلاء ببأساء و ضرّاء لذا بنحو تعجب ميفرمايد فَلَو لا إِذ جاءَهُم بَأسُنا تَضَرَّعُوا زيرا اسباب تضرّع و توجّه بحق و ايمان و اطاعت رسل از هر جهتي تمام است پس کانّه قائلي ميگويد پس چرا تأثير نميکند و تضرّع نميکنند جواب اينکه قابليت تأثير ندارند بواسطه قساوت قلب لذا ميفرمايد وَ لکِن قَسَت قُلُوبُهُم و منشأ قساوت قلب بسيار است عناد، عصبيت، تقليد آباء، اخلاق رذيله، اعمال سيّئه و نحو اينها و بواسطه وجود موانع از تأثير و آن اينست که اعمال خود را نيکو ميپندارند چنانچه ميفرمايد وَ زَيَّن‌َ لَهُم‌ُ الشَّيطان‌ُ ما کانُوا يَعمَلُون‌َ چنانچه در جاي ديگر ميفرمايد قُل هَل نُنَبِّئُکُم بِالأَخسَرِين‌َ أَعمالًا الَّذِين‌َ ضَل‌َّ سَعيُهُم فِي الحَياةِ الدُّنيا وَ هُم يَحسَبُون‌َ أَنَّهُم يُحسِنُون‌َ صُنعاً کهف آيه 103 و 104، و در حديث نبوي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که بسلمان فرمود در آخر الزمان امر بمعروف و نهي از منکر نميکنند بلکه امر بمنکر و نهي از معروف مينمايند بلکه معروف در نظر آنها منکر و منکر در نظر آنها معروف ميشود.
67