اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِه‌ِ فَتَحنا عَلَيهِم أَبواب‌َ کُل‌ِّ شَي‌ءٍ حَتّي إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذناهُم بَغتَةً فَإِذا هُم مُبلِسُون‌َ (44)
پس چون فراموش کردند آنچه را که بآنها تذکر داده شد بآن چيز باز ميکنيم بر آنها درهاي هر چيزي را تا زماني که فرحناک شدند بآنچه بآنها داده شده بناگاه آنها را ميگيريم پس در اين‌گاه مأيوس ميشوند از نجات.
کليه نعم دنيويه از مال و جاه و قدرت و صحت و غيرها ممکن است تفضل و نعمت باشد و ممکن است بلاء و نقمت باشد و علامت و نشانه اينکه از کدام قسمت است اگر صرف دين و آخرت و راه‌هاي الهيه شد و مانع نشد از وظائف ديني بلکه مؤيد آنها شد از قسمت اول است و اگر صرف معاصي و ظلم شد و موجب طغيان و تعدي گرديد و مانع از انجام وظائف ديني گرديد بلکه باعث زيادتي در کفر و عصيان گرديد از قسمت ثانيست و هر دو قسمت امتحان بنده است و آيات و اخبار و عقل بر اينکه مطلب شاهد است که از آن جمله همين آيه است و آيه شريفه وَ لا يَحسَبَن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَنَّما نُملِي لَهُم خَيرٌ لِأَنفُسِهِم إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً وَ لَهُم عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ آل عمران آيه 171، و آيه سَنَستَدرِجُهُم مِن حَيث‌ُ لا يَعلَمُون‌َ اعراف آيه 181، و غير اينها در اينکه قسمت.
و در قسمت اول وَ لَو أَن‌َّ أَهل‌َ القُري آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنا عَلَيهِم بَرَکات‌ٍ مِن‌َ السَّماءِ وَ الأَرض‌ِ اعراف آيه 94، و بسياري از آيات ديگر مثل إِلّا قَوم‌َ يُونُس‌َ لَمّا آمَنُوا کَشَفنا عَنهُم عَذاب‌َ الخِزي‌ِ فِي الحَياةِ الدُّنيا وَ مَتَّعناهُم إِلي حِين‌ٍ يونس آيه 98، و از اخبار در کافي در باب شکر از عمر بن يزيد که گفت
(قلت لابي عبد اللّه عليه السّلام انّي سئلت اللّه عزّ و جل ان يرزقني مالا فرزقني و انّي سئلت اللّه ان رزقني ولدا فرزقني ولدا و سألته ان يرزقني دارا فرزقني و قد خفت ان يکون ذلک استدراجا فقال عليه السّلام ا ما و اللّه مع الحمد فلا)
و اخباري که در مدح دنياي بلاغ
جلد 7 - صفحه 68
و ذم‌ّ دنياي ملعونه وارد شده و عقل هم اينکه موضوع را درک ميکند که اگر دنيا وسيله آخرت و سعادت شد بهترين چيزها است و اگر مورث شقاوت و هلاکت شد بدترين چيزها است لذا ميفرمايد فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِه‌ِ نسيان در اينجا نه بمعني فراموشي است که رافع تکليف است و يکي از تسعه است که در حديث رفع است
(رفع عن امتي تسعة (السهو و النسيان الحديث)
بلکه بمعني بي‌اعتنايي و بي‌اهميتي و بزبان معروف گوش کري است چنانچه در آيه شريفه است نَسُوا اللّه‌َ فَنَسِيَهُم توبه آيه 68، و مراد از ما ذکّروا به فرمايشات انبياء و دعوت آنها بتوحيد و تصديق آنها برسالت و اطاعت آنها و ترک مخالفت آنها است.
فَتَحنا عَلَيهِم أَبواب‌َ کُل‌ِّ شَي‌ءٍ اشاره بوفور نعمت از آسمان و زمين بر آنها از زيادي مال و منال و اولاد و حبوبات و فواکه و عدّه و عدّه و جاه و غيرها که خداوند بآنها ميدهد که هر مقدار بتوانند در معاصي طغيان و سرکشي کنند حَتّي إِذا فَرِحُوا حتي اينکه خود را از نيکان ميدانند و افتخار ميکنند و تکبر ميورزند و اهل ايمان و تقوي را خار و خفيف و آنها را سرکوب ميکنند و بنده خود ميشمارند چنانچه يزيد تمسک بآيه قُل‌ِ اللّهُم‌َّ مالِک‌َ المُلک‌ِ ميکند و خود را عزيز و حسين عليه السّلام را ذليل ميشمارد غافل از اينکه فرعون و نمرود و شداد و صد هزار ديگر از کفار و ظلمه عزّت آنها بمراتب فوق عزت يزيد بوده و انبياء که در شکنجه آنها افتادند، بعضي را کشتند يا با ارّه دو نيم کردند يا سر بريدند يا سوزانيدند يا زنده زير خاک کردند آنها ذليل بودند وَ سَيَعلَم‌ُ الَّذِين‌َ ظَلَمُوا أَي‌َّ مُنقَلَب‌ٍ يَنقَلِبُون‌َ شعراء آيه 228.
بِما أُوتُوا از دولت و مکنت و رياست و لشگر و قوي و امثال اينها أَخَذناهُم بَغتَةً بعذاب الهي از صيحه و صاعقه و غرق و خسف و غير اينها فَإِذا هُم مُبلِسُون‌َ بيچاره ميشوند و آنچه در دست داشتند از آنها گرفته ميشود و هلاک
جلد 7 - صفحه 69
ميشوند و بعذاب ابدي در جهنم ميسوزند و ميسازند.