اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل أَ رَأَيتُم إِن أَخَذَ اللّه‌ُ سَمعَکُم وَ أَبصارَکُم وَ خَتَم‌َ عَلي قُلُوبِکُم مَن إِله‌ٌ غَيرُ اللّه‌ِ يَأتِيکُم بِه‌ِ انظُر کَيف‌َ نُصَرِّف‌ُ الآيات‌ِ ثُم‌َّ هُم يَصدِفُون‌َ (46)
بگو اي پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم باين مشرکين که براي خود بتها و خداياني قرار دادند اگر خداوند عالم گوش و چشمهاي شما را گرفت و دلهاي شما را مهر نمود کيست از خدايان غير از خداي عالميان که بتواند بشما گوش و چشم بدهد و دلهاي شما را باز کند نظر کن اي پيغمبر که چگونه ما آيات پي در پي براي اينها بيان کرديم و پس از اينکه همه آيات باز اينها اعراض ميکنند و رو بباطل خود ميروند.
قُل أَ رَأَيتُم رأي در اينجا نه بمعناي رؤيت ببصر سر است بلکه بچشم قلب است که بمعني درک و فهم و عقل است يعني آيا درک ميکنيد و ميفهميد و تعقل ميکنيد إِن أَخَذَ اللّه‌ُ اخذ بمعني اذهاب است سمعکم گوش شما را گرفت يعني کر شديد وَ أَبصارَکُم و چشمهاي شما را گرفت کور شديد و نکته اينکه سمع را مفرد ذکر فرمود و ابصار را جمع اينکه سمع مصدر است بمعناي شنيدن و آلت سمع اذن است و لذا در جايي که ذکر اذن فرموده آن را هم بلفظ جمع آورده وَ فِي آذانِهِم وَقراً انعام آيه 25، و اما بصر آلة ديدن است چنانچه قلب آلت درک
جلد 7 - صفحه 71
و تعقل است و آن را هم بلفظ جمع فرموده وَ خَتَم‌َ عَلي قُلُوبِکُم کنايه از سياهي قلب و قساوت آن است و در اينجا بمعني ذهاب عقل است و بالجمله اگر خداوند شما را کر کرد يا کور نمود يا ديوانه نمود کيست که بشما چشم، گوش، عقل دهد غير از خداوند عالميان اله ديگري داريد مَن إِله‌ٌ غَيرُ اللّه‌ِ آيا اينکه اصنام که نه حس‌ّ دارند و نه شعور ميتوانند بشما چشم، گوش، عقل دهند.
ذات نايافته از هستي بخش || کي تواند که شود هستي‌بخش
فاقد شي‌ء چه نحوه ميتواند معطي شي‌ء شود مثليست معروف که خر لخت را نميتوان پالان او را برداشت.
يَأتِيکُم بِه‌ِ مرجع ضمير به ما اخذ است که مستفاد ميشود از جملات قبل سمع و ابصار و ختم قلوب، و جواب اينکه جمله اعتراف به اينکه ليس اله غيره يأتيهم به و ذکر سمع و ابصار و قلوب از باب مثال است و الّا جميع نعم الهيه را غير از خدا احدي قدرت بر انعام ندارد و بلاهاي الهيه را احدي قدرت بر دفع ندارد انظُر بنظر علمي نه بحس‌ّ ظاهري کَيف‌َ چگونه نُصَرِّف‌ُ الآيات‌ِ تصريف اشاره بپي‌درپي يعني يکي بعد از ديگري بانحاء مختلفه گاهي بافاضه نعمت و گاهي بنزول بلاء و گاهي بعبرت از امم سابقه از نجات انبياء و مؤمنين و هلاکت کفار و مخالفين گاهي ببراهين عقليه الي غير ذلک که از هر جهت حجت بر آنها تمام و راه عذر بر آنها مسدود و مع ذلک ثُم‌َّ هُم يَصدِفُون‌َ پس از اينکه همه آيات اينکه کفار و مشرکين رو بباطل و اعراض از حق ميکنند زيرا صدف بمعني تمايل جدار است بطرف خرابي مثل اينها مثل ديوار شکسته است که هر چه بخواهي او را نگاهداري بگرفتن شکافها يا نصب هو در عقب آنها يا نصب اخشاب روزبروز رو بخرابي ميرود تا منهدم شود و مثل ماشين که هر چه بخواهي در طريق مستقيم سير دهي رو باعوجاج ميرود تا در پرتگاه سقوط کند.
72