اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا جاءَک‌َ الَّذِين‌َ يُؤمِنُون‌َ بِآياتِنا فَقُل سَلام‌ٌ عَلَيکُم کَتَب‌َ رَبُّکُم عَلي نَفسِه‌ِ الرَّحمَةَ أَنَّه‌ُ مَن عَمِل‌َ مِنکُم سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُم‌َّ تاب‌َ مِن بَعدِه‌ِ وَ أَصلَح‌َ فَأَنَّه‌ُ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ (54)
و زماني که آمدند نزد تو کساني که ايمان بآيات ما آورده‌اند پس بگو سلام بر شما باد پروردگار شما بر خود نوشته است رحمت را محققا هر کس از شما عمل سويي از روي جهالت از او سر زد سپس توبه کرد و عمل صالح بجا آورد پس خداوند آمرزنده گناه است و مفيض رحمت است.
وَ إِذا جاءَک‌َ الَّذِين‌َ يُؤمِنُون‌َ بِآياتِنا ايمان بآيات متفرع بر ايمان بخدا و رسول و معاد و ساير عقائد حقّه است و مراد از آيات ممکن است دستورات قرآني
جلد 7 - صفحه 84
و اوامر و نواهي الهي باشد و ممکن است ايمان بافعال الهي از فتح يا قتل و شکست از فقر و غني، از ضعف و قوّت و غير اينها باشد و ممکن است ايمان بحجج و براهين و معجزات باشد و ممکن است ايمان باحکام و قوانين اسلام باشد و ممکن است ايمان بانبياء و اوصياء انبياء باشد و بعيد نيست جمع مضاف افاده عموم کند شامل جميع اينها باشد.
فَقُل سَلام‌ٌ عَلَيکُم از براي سلام چهار معني کرده‌اند: 1- اسم خدا است يعني خدا حافظ و نگهبان و ناصر شما باشد السَّلام‌ُ المُؤمِن‌ُ المُهَيمِن‌ُ حشر آيه 23، 2- متضمّن دعاء يعني خداوند شما را سالم گرداند از آفات و بليات دنيوي و اخروي، 3- اخبار از اينکه شما سلامت هستيد از شرور اشرار در دنيا و از عذاب در آخرت. 4- وعد که مطمئن باشيد من شما را طرد نخواهم کرد و از جانب من هيچگونه ناراحتي نداريد و بر هر تقدير تحيت اسلام است و احکام سلام و اقسام سلام و فضيلت آن و سبقت در آن و وجوب ردّ آن در مجلد اول در ذيل وَ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ در باب سلام نماز سبق يافته مراجعه فرمائيد.
کَتَب‌َ رَبُّکُم عَلي نَفسِه‌ِ الرَّحمَةَ کتب بمعني لزوم و وجوب است چنانچه در کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ الصِّيام‌ُ بقره آيه 179 بيان شد و چون ذات مقدّس باري منزّه از هر عيب و نقص است ذاتا و صفة و فعلا و خير محض است
از خيّر محض جز نکويي نايد || خوش باش که عاقبت نکو خواهد شد
ذات مقدّسش تام الفاعلية است در رحمت فقط قابليت محل شرط شمول رحمت است و در محل غير قابل نخواهد شامل شد
ترحّم بر پلنگ تيز دندان || ستم‌کاري بود بر گوسفندان
غير مؤمن قابليت شمول ندارد لذا خطاب متوجّه بمؤمنين است در کتب ربّکم و تعبير برب‌ّ هم يک نوع عنايت است که خداوندي که شما را تربيت کرده تا بمقام
جلد 7 - صفحه 85
ايمان که اعظم نعم الهي است نائل شديد البته مشمول رحمتهاي غير متناهي او خواهيد بود و يکي از تفضلات بزرگ الهي در حق شما اينست که أَنَّه‌ُ مَن عَمِل‌َ مِنکُم سُوءاً معصيتي چه کبيره و چه صغيره چه قليله چه کثيره و لو بعدد ريگهاي بيابان، برگهاي درختان، قطرات باران، عدد ستارگان باشد بجهالة البته مؤمن معصيت او از روي حماقت و جهالت است و مراد از جهل مقابل عقل است که در باب عقل و جهل اخبار بسياري داريم نه جهل مقابل علم، و جنود عقل و جهل که عبارت از اخلاق حميده و رذيله باشد مذکور است در کافي و غير آن، و در خبر تفسير عقل را فرموده
(العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان)
و کلمه انّه مطابق سياهي قرآن در هر دو موضع بفتح است و لکن بعضي بکسر قرائت کرده‌اند و بعضي مختلف و معتبر همان سياهي است.
ثُم‌َّ تاب‌َ مِن بَعدِه‌ِ پشيمان شود زيرا آخرين حدّ ايمان که اولين درجات کفر است اينست که عاصي بمعصيت خود فرحناک باشد چنانچه در حديث نقل شده وَ أَصلَح‌َ که علامت توبه است که انساني که از معاصي پشيمان گردد تبديل بعبادات صالحه ميکند بنده عاصي بنده صالح شود.
فَأَنَّه‌ُ غَفُورٌ از معاصي او گذشت ميکند و مستور ميفرمايد و عفو مينمايد رحيم بواسطه ايمانش مشمول رحمت واسعه الهيه ميشود چنانچه گفتيم قابليت رحمت پيدا ميکند و چون فاعل رحمت تام الفاعلية است وقتي که قابل هم تام القابليه باشد البته رحمت شامل او ميشود