تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلاَّ فِي کِتابٍ مُبِينٍ (59)
وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ: و نزد او است خزينه‌هاى غيب و آنچه مخفى و مستور از خلق است مانند ثواب و عقاب و انقضاى آجال و خواتيم اعمال از سعادت و شقاوت و غير آن متعلق است به او. و راه گشايش به اعلام و اخبار اوست. و علم ازلى الهى احاطه دارد به جميع مخزونات و مکنونات سرائر لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ: نمى‌داند آن را هيچيک از موجودات مگر ذات يگانه سبحانى و عالم ست به اوقات آن و آنچه در ضمن تعجيل و تأخير آن است از وجوه حکم و مصالح. پس آن را ظاهر مى‌سازد بر وجهى که حکمت او مقتضى و مشيت او متعلق به آنست. از حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله مروى است. «1» مفاتيح غيب پنج چيز است و کسى آن را نمى‌داند مگر او سبحانه، بعد آيه شريفه تلاوت نمود: «إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ- الخ» «2». از ائمه هدى عليهم السّلام مروى است: اين پنج چيز را تفصيلا و تحقيقا نمى‌داند کسى غير از خداى تعالى: 1- قايم قيامت. 2- نزول باران در زمان و مکان. 3- آنچه در ارحام
«1» مجمع البيان ج 2 ص 311.
«2» لقمان 34.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 289
است مذکر يا مؤنث، يکى يا بيشتر. 4- عمل هر نفسى در آينده. 5- مکان موت هر فردى «1». بعد از آن اخبار فرمايد علم سبحانى را به مشاهدات وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ: و مى‌داند خداى تعالى مشاهدات را که آن تعلق علم ازلى است به آنچه در بيابان است از نباتات و حيوانات و جمادات و غير آن، و آنچه در دريا است از جواهر و حيوانات آبى، يا آنچه در عالم شهادت و آنچه در عالم غيب است وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها: و ساقط نشود هيچ برگى از درخت مگر آنکه مى‌داند آن را و عالم است به آنکه چند برگ از او افتاده و چند برگ باقيمانده و آن برگ، از درخت تا زمين چند نوبت بر پشت و روى منقلب گشته تا زمين رسيده. اين مبالغه است در احاطه علم سبحانى به جزئيات و دقايق امور وَ لا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ: و نيفتد هيچ دانه‌اى در تاريکيهاى زمين. مراد تخم است که در زمين افتد. نزد ابن عباس، مراد حبه‌اى است که در تحت صخره واقع شده در اسفل زمين هفتم وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا فِي کِتابٍ مُبِينٍ: و نيست ترى و نه خشکى مگر آنکه ثبت است در کتاب مبين که علم ازلى سبحانى باشد. يعنى هيچ چيز در صحرا و دريا نيست و هيچ ورقه‌اى از درخت نيفتد و هيچ دانه‌اى در تاريکيهاى زمين نباشد و هيچ تر و خشکى نيست، مگر در علم الهى مثبت و او سبحانه از آن غافل نيست. طبرسى رحمه اللّه در مجمع «2» فرمايد: بتحقيق جمع باشد تمام اشياء در فرمايش «و لا رطب و لا يابس» زيرا اجسام تماما خالى نيست از يکى از اين دو، و آن به منزله قول توست که:
لا مجتمع و لا متفرّق چه اجسام يا مجتمعند يا متفرق. و يا مراد کتاب مبين، لوح محفوظ است، يعنى همه اين امور در لوح محفوظ ثبت است. و در رطب و يابس اقوالى است: 1- مراد ماديات و جسميات است، زيرا جسم از رطوبت يا يبوست خالى نيست 2- رطب، روحانيات؛ يابس، ماديات. 3- رطب زمينى
«1» خصال صدوق، باب الخمسه، صفحه 290، حديث 49- تفسير نور الثقلين، جلد 4، صفحه 218، حديث 109 (نقل از تفسير على بن ابراهيم، ذيل آيه 34 لقمان)
«2» مجمع البيان، جلد 2، صفحه 311.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 290
است که نبات روياند، يابس زمينى که نروياند. 4- رطب زبان مؤمن است مشغول به ذکر خدا. يابس لسان کافر که از ذکر خدا خشک گشته. 5- رطب قطره باران است که نبات روياند، يابس موقع آن.
در کتاب کافى و عياشى- از حضرت صادق عليه السّلام: الورقة السّقط و الحبّة الولد و ظلمات الارض الارحام و الرّطب ما يحيى و اليابس ما يغيض و کلّ ذلک فى کتاب مبين. «1» فرمود «ورقه» سقط، «حبه» ولد، «ظلمات ارض» ارحام، «رطب» آنچه زنده مانده، «يابس» آنچه فوت شده، و تمام آن در کتاب مبين است يعنى امام مبين.
تنبيه- آيه «وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ» براى قرب به فهم، معقول را به محسوس تشبيه فرموده، يعنى چنانچه خزائن حاوى است مال را، همچنين غيب احاطه دارد به همه موجودات. بعد تنزل نمايد که «يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ- الخ» و اين دليل است بر آنکه ذات سبحانى عالم به جزئيات است و ذکر «حبّه» به جهت آنکه دانه هر شيئى نسبت به آن چيز کوچکتر است، کنايه از آنکه احاطه دارد علم الهى به چيزى که کوچکى آن به اندازه دانه و در انتهاى قعر زمين باشد. و ثبت اين امور در لوح محفوظ، نه براى حفظ الهى باشد، چه حق سبحانه عالم بالذات است قبل از آن، بلکه ثبت به جهت زيادتى علم و يقين ملائکه است به صفات خداى تعالى. و نيز چون مکلف بداند اعمال او مکتوب در لوح محفوظ و هر روز ملائکه مطالعه آن نمايند، هر آينه موجب ترک قبايح، و داعى کسب افعال حسنه شود.