تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ هُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاکُمْ بِاللَّيْلِ وَ يَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُکُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (60)
«1» مجمع البيان ج 2 ص 311- تفسير عياشى، جلد اوّل، صفحه 361، حديث 28- روضه کافى، صفحه 248- حديث 349.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 291
بعد از آن بيان قدرت مطلقه خود را فرمايد بر احيا و اماته:
وَ هُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاکُمْ بِاللَّيْلِ. و ذات پاک او خداوندى است که متوفى مى‌سازد شما را در شب يعنى مى‌خواباند. چون توفى در اصل، اخذ نمودن شى‌ء است بالتمام، لا جرم اينجا استعاره نموده آن را که در موت شايع است براى خواب و در ميان ايشان مشارکت است در زوال. حواس و تميز و امتناع بدن از عملى و فرمايش «النّوم اخ الموت» اشاره به اين است.
توضيح- انسان داراى دو روح است:
1- روح انسانى لطيفه ربانيه از عالم قدس که سبب امتياز از حيوان، و حامل علم و معرفت، و باعث ترقيات آدمى، و منشأ درک غم و شادى، و ذلت و عزت، و لذت و کدرت، و از اول عمر تا به آخر به يک نهج باشد.
2- روح حيوانى، بخار متصاعده از قلب آن را حرارت غريزه که باعث حيات انسانى و منشاء تحرک عضلات و اعصاب و حواس ما به الاشتراک انسان و حيوان است، وقت مرگ از بدن منسلخ شود، لکن در خواب، روح حيوانى در بدنى باقى و روح انسانى، آزاد و سير نمايد. اگر به علايقات بشريه، کثيف و آلوده نشده باشد، در ملاء اعلى سير و قسمتى از امورات غيبيه را اخذ نمايد و آنچه ببيند محقق شود اينست رؤياى صادقه؛ و اگر به شهوات نفسانيه مکدر بود، در جو هوا طيران و مشاهداتش اضغاث و احلام و تأثيرى نخواهد داشت. و چون در خواب، بدن بى‌حس و از کار افتد به منزله توفى و موت صغرى باشد.
وَ يَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ: و مى‌داند آنچه کسب کنيد در روز از مکتسبات علمى و عملى.
نکته- تخصيص خواب به شب و کسب به روز، بنابر جريان آن است بر سبيل معتاد ثُمَّ يَبْعَثُکُمْ فِيهِ: پس برانگيزاند شما را از خواب در روز (اطلاق بعث بر يقظه براى ترشيح است بر متوفى) و اين توفى و بعث شما را دائم و ثابت
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 292
است لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى: تا وقتى که تمام کرده شود اجل تعيين شده يعنى برسد متيقظ به آخر اجل خود که معين و مقدر شده است او را در دنيا و قدم در دروازه موت نهد ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُکُمْ: پس بسوى ثواب و عقاب الهى است بازگشت شما بعد از موت ثُمَّ يُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: پس خبر دهد شما را در قيامت به آنچه عمل مى‌کرديد و اخبار چنان است که جزا دهد شما را بر وفق اعمال و افعال شما، يا خطاب به کفره يعنى انداخته مى‌شويد در همه شب به زمين مانند مردار و مى‌داند خدا آنچه مى‌کنيد در روز و مطلع است بر اعمال.
پس برانگيزاند شما را از قبور و بجزا و سزا رساند و شما قطع اعمار خود و کسب اعمال قبيحه مى‌نمائيد تا به اجل مسمى براى بعث موتى.