اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ عِندَه‌ُ مَفاتِح‌ُ الغَيب‌ِ لا يَعلَمُها إِلاّ هُوَ وَ يَعلَم‌ُ ما فِي البَرِّ وَ البَحرِ وَ ما تَسقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلاّ يَعلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِي ظُلُمات‌ِ الأَرض‌ِ وَ لا رَطب‌ٍ وَ لا يابِس‌ٍ إِلاّ فِي کِتاب‌ٍ مُبِين‌ٍ (59)
و نزد او است خزائن غيب که احدي جز او خبر ندارد که آن خزائن چيست و ميداند آنچه در صحاري و بحار است و ساقط نميشود برگي مگر آنکه ميداند و نيست دانه‌اي در تاريکيهاي زمين مگر آنکه ميداند و هيچ تر و خشکي نيست مگر در کتاب روشن واضح.
کلام در آيه در چند مقام واقع ميشود: مقام اول- در جمله وَ عِندَه‌ُ مَفاتِح‌ُ الغَيب‌ِ مفاتح جمع مفتح بفتح است يعني چيزي که داراي مفتاح باشد که عبارت از خزينه جواهرات است که درب او مقفّل است و کسي از ما في الخزانه
جلد 7 - صفحه 91
اطلاعي ندارد جز صاحب خزينه و لذا تعبير بغيب کرده مگر آنکه درب آن را باز کند و ببعض از خواص خود ارائه دهد مثل اهل بيت عصمت و طهارت و ديگر بر آنها غيب نيست پس آنچه که بر آنها غيب است علمش مختص بخدا است لا يَعلَمُها إِلّا هُوَ و آنچه بر آنها مکشوف است و بر ديگران مستور و لو صدق غيب ميکند چون بر ديگران مستور است و باين لحاظ مي‌گوييم آنها هم عالم بغيب هستند ولي چون بر آنها مکشوف شده از عنوان غيب بيرون ميآيد و علم غيب منحصر ميشود بآنچه که بر تمام بنده‌گان مستور است و علمش مختص بخدا است.
وَ يَعلَم‌ُ ما فِي البَرِّ وَ البَحرِ تعبير ببرّ و بحر اشاره باين است که چيزي از علم او بيرون نيست جزئي و کلّي، علوي و سفلي چون علم عين ذات است و ذات غير متناهيست لذا علم غير متناهي و غير محدود است حتي علم ذات بذات که اختصاص بذات دارد و غير او هر که باشد و هر چه باشد محدود است و ممکن نيست احاطه محدود بغير محدود از جهت لزوم تناقض و خلف.
مقام سوم- وَ ما تَسقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلّا يَعلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِي ظُلُمات‌ِ الأَرض‌ِ در اخبار بسياري در برهان نقل کرده که فرمودند
(الورقة السقط و الحبّة الولد و ظلمات الارض الارحام و الرطب ما يحيي النّاس به و اليابس ما يغيض)
و در بعض آنها دارد
(الورقة السقط قبل ان يهل‌ّ و الحبة الولد بعد ان يهل‌ّ اذا سقط قبل الولادة و الرطب المضغة و اليابس الولد التام)
لکن هذه الاخبار با تأويل است يا بيان احد مصاديق و منافي با ظاهر آيه نيست و معناي ظاهر اينست که هيچ برگي از درخت نميافتد مگر اينکه خداوند ميداند و اينکه هم از باب مثال است و مراد اينکه هر امر جزئي که اتفاق افتد خدا ميداند عالم بقطرات باران و پشمهاي چهارپايان و عدد تنفسات و لحظات عيون و ريگهاي بيابان و امثال اينها است و يا عالم است بهر دانه که زير زمينها و قعر درياها و مغز سنگها است و از تربيت آنها و نشو و نماي آنها و قوت و مدد دادن بآنها و برشد و کمال رساندن آنها و تغذيه آنها غافل نيست.
جلد 7 - صفحه 92
مقام چهارم- وَ لا رَطب‌ٍ وَ لا يابِس‌ٍ إِلّا فِي کِتاب‌ٍ مُبِين‌ٍ رطب و يابس دو موضوع مقابل هم هستند و کنايه از هر متقابلين است موت حيات، صحت مرض صلاح و فساد، غني و فقر، عزّت و ذلّت، جوهر و عرض، نور و ظلمت، ايمان و کفر، ثواب و عقاب، جنّة و نار، مجرد و مادّي، ايجاد و اعدام، طاعت و عصيان، نيک و بد و غير اينها تماما در کتاب مبين ثبت است و مراد از کتاب مبين لوح محفوظ است و بعضي بقرآن مجيد تفسير کرده‌اند و بعضي بامام مبين مستفاد از اخبار و بنا بر اينکه تفسير منطبق ميشود اينکه جمله با قوله تعالي وَ کُل‌َّ شَي‌ءٍ أَحصَيناه‌ُ فِي إِمام‌ٍ مُبِين‌ٍ يس آيه 11، و بالجمله قبل از خلقت عالم تقديرات امور تا انقراض عالم شده (و للّه فيها المشيئة) که عبارت از لوح محو و اثبات است يَمحُوا اللّه‌ُ ما يَشاءُ وَ يُثبِت‌ُ وَ عِندَه‌ُ أُم‌ُّ الکِتاب‌ِ رعد آيه 39، و مسئله بداء که از ضروريات مذهب شيعه است و از منکرات نزد عامه است از همين باب است و تفصيل آن و بيان اخبارش گذشت و در مجلد اول کلم الطيّب در باب صفات متعرض شده‌ايم