اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ هُوَ الَّذِي يَتَوَفّاکُم بِاللَّيل‌ِ وَ يَعلَم‌ُ ما جَرَحتُم بِالنَّهارِ ثُم‌َّ يَبعَثُکُم فِيه‌ِ لِيُقضي أَجَل‌ٌ مُسَمًّي ثُم‌َّ إِلَيه‌ِ مَرجِعُکُم ثُم‌َّ يُنَبِّئُکُم بِما کُنتُم تَعمَلُون‌َ (60)
و او است قادر متعالي که شما را ميگيرد بشب (اشاره بنوم است که گفتند
«النوم اخو الموت»)
و ميداند آنچه را مرتکب ميشويد در روز از اعمال بد پس از قبض بنوم مبعوث ميکند شما را بيقظه در نهار تا زماني که مدّت عمر منقضي گردد و اجلي که براي شما معين شده در رسد پس بسوي او است بازگشت شما پس آگاه ميکند شما را بآنچه بوديد عمل ميکرديد از بد.
وَ هُوَ الَّذِي يَتَوَفّاکُم بِاللَّيل‌ِ توفّي اخذ بالقوّه است و از اينکه باب است توفّي دين و بهمين معني است قوله تعالي در خطاب بعيسي عليه السّلام إِنِّي مُتَوَفِّيک‌َ وَ رافِعُک‌َ
جلد 7 - صفحه 93
إِلَي‌َّ آل عمران آيه 48، و گذشت تفسير آن و مراد نوم است که يکي از ادلّه بقاء روح انساني و او غير روح حيواني است همين نوم است که با اينکه روح حيواني در کالبد بدن باصلاحات داخلي مشغول است روح انساني در سير است و اموري را مشاهده ميکند که آثارش در خارج مشهود ميشود از رؤياي صادقه.
وَ يَعلَم‌ُ ما جَرَحتُم بِالنَّهارِ جرح بمعني کسب است که ضرر داشته باشد و از همين باب است جرح شهود، و تعبير بالنهار کنايه از يقظه و بيداري است چون خداوند شب را براي استراحت قرار داده و روز را براي کار يعني کليه اعمال شما در نزد خدا محفوظ است يَعلَم‌ُ خائِنَةَ الأَعيُن‌ِ وَ ما تُخفِي الصُّدُورُ مؤمن آيه 20، و در نامه عمل مکتوب است حتي اينکه ميگويند يا وَيلَتَنا ما لِهذَا الکِتاب‌ِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا کَبِيرَةً إِلّا أَحصاها کهف آيه 47.
ثُم‌َّ يَبعَثُکُم فِيه‌ِ مرجع ضمير فيه نهار است و بعث در نهار همان يقظه و بيداري است و همين دليل است بر بعث قيامت چنانچه انسان بعد از بيداري بدن از کارافتاده که حس‌ّ و حرکت ندارد بکار مياندازد و مثل مکينه خاموش شده را بحرکت در مي آورد فرداي قيامت و هم روح بدن خاک شده پوسيده شده را بحرکت و قيام و پرس و سؤال مياندازد.
لِيُقضي أَجَل‌ٌ مُسَمًّي اينکه خواب و بيداري در پي يکديگر ميآيند تا زماني که مدّت عمر منقضي گردد و اجل معين شده بر هر فردي در رسد، و لام در ليقضي لام غايت است که مدّت منتهي گردد چه قدر خوب فرموده شيخ بهايي رحمة اللّه عليه در اربعين نقل از کمال الدين صدوق که تشبيه نموده انسان را در اغترار بدنيا بشخصي که او را بسته باشند بطناب در وسط چاهي و دو موش سياه و سفيد بپاي آن طناب چسبيده و نخ‌نخ آن طناب را پاره ميکنند و در قعر چاه اژدهايي دهن گشوده و چشم دوخته که او را طعمه خود کند و در اطراف چاه عسل‌هايي
جلد 7 - صفحه 94
مخلوط بگل زنبورهاي زيادي بآنها ريخته و اينکه انسان غافل با آن زنبورها زد و خورد کند و اينکه عسلها را در دامن خود جمع کند غافل از اينکه اينکه طناب گسسته خواهد شد و در دهان افعي خواهد افتاد، عمر دنيا طناب، موش سياه و سفيد شب و روز که هر شبانه‌روزي يک نخ عمر پاره ميشود، افعي قبر که در دهان قبر خواهد افتاد، زنبورها ابناء دنيا، عسلها لذائذ و نعم مخلوط ببليات و آلام.
ثُم‌َّ إِلَيه‌ِ مَرجِعُکُم بازگشت بسوي او بازگشت بجزاء و پاداش اعمال است ثُم‌َّ يُنَبِّئُکُم بِما کُنتُم تَعمَلُون‌َ آثار اعمال خود را هر کس مشاهده ميکند و بر عمل خود برخورد مينمايد (اللهم لا تؤاخذنا بسوء اعمالنا بمحمد و آله صل‌ّ علي محمّد و آله).