اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ هُوَ القاهِرُ فَوق‌َ عِبادِه‌ِ وَ يُرسِل‌ُ عَلَيکُم حَفَظَةً حَتّي إِذا جاءَ أَحَدَکُم‌ُ المَوت‌ُ تَوَفَّته‌ُ رُسُلُنا وَ هُم لا يُفَرِّطُون‌َ (61)
و او است قاهر و مقتدر قهر و قدرتش فوق تمام بنده‌گان است و ميفرستد حفظه براي شما و اعمال شما تا موقعي که فرستادگان ما شما را قبض روح کنند زماني که مرگ شما را دررسد و آنها از حدّ مأموريت خود تجاوز نميکنند و کوتاهي نمينمايند.
وَ هُوَ القاهِرُ فَوق‌َ عِبادِه‌ِ يکي از صفات خداوند قهر و غلبه است که تمام مخلوقات در تحت اراده و مشيت او هستند و در مقابل او عرض اندامي ندارند که بتوانند بر خلاف اراده و مشيئة او قدمي بردارند و امري انجام دهند
همه مقهور تحت قدرت او || همه محکوم تحت حکمت او
و همين است معناي فوقيت نه فوقيت مکانيه و جسمانيه چنانچه مجسمه توهّم کردند مثل يَدُ اللّه‌ِ فَوق‌َ أَيدِيهِم فتح آيه 10، و مثل الرَّحمن‌ُ عَلَي العَرش‌ِ استَوي
جلد 7 - صفحه 95
اشکال- افعال صادره از عباد اگر تحت اراده حق باشد مذهب جبريه ثابت ميشود و مؤاخذه بر آنها ظلم است.
جواب- مکرر مسئله جبر و تفويض و اختيار در اينکه کتاب ذکر شده و افعال اختياريه عباد باختيار و اراده آنها واقع ميشود و آنها و اختيار آنها و اراده آنها تحت اراده و مشيت حق است و منافات با اختيار ندارد و مؤاخذه بر آنها قبيح نيست توضيحا فعل باختيار عبد صادر ميشود که اگر بخواهد بکند بتواند و اگر نخواهد بتواند و همين مصحح ثواب و عقاب است و مشيت حق هم تعلق گرفته بهمين نحو که عبد باختيار خود انجام دهد يا ندهد و اينکه انجام ميدهد يا نميدهد متعلق بعلم الهيست که ميداند ميکند يا نميکند و او سلب اختيار نميکند و جبر لازم نميآيد.
وَ يُرسِل‌ُ عَلَيکُم حَفَظَةً حفظه ملائکه هستند و آنها چند قسم هستند يک قسم حفظه عباد هستند از آفات و بليات و يک قسم موکل ارزاق آنها هستند در تحت رياست ميکائيل يا موکل افاضه علم و کمالات يا موکل الهامات قلبيه در مقابل وساوس شيطانيه يا موکل قواي طبيعيه ظاهريه و باطنيه و نزول باران و اخراج حبوبات و نباتات و امثال اينها و يک قسم موکل اعمال عباد از عبادات و معاصي که رقيب و عتيد و کرام الکاتبين هستند.
حَتّي إِذا جاءَ أَحَدَکُم‌ُ المَوت‌ُ اينکه ملائکه حفظه حدّ مأمورية آنها تا زمانيست که مرگ انسان را دريابد و عمر بآخر رسد و اجل دررسد و مدت منقضي گردد تَوَفَّته‌ُ رُسُلُنا يک دسته ديگر که اعوان حضرت ملک الموت هستند آنها مأمور ميشوند بقبض ارواح که معني توفّي است چنانچه ذکر شد و همين قبض ارواح دليل بر بقاء روح است زيرا اگر روح فاني شود قبض و توفّي معني ندارد و در آيات شريفه نسبت توفّي را تارة بخداوند داده اللّه‌ُ يَتَوَفَّي الأَنفُس‌َ حِين‌َ مَوتِها
جلد 7 - صفحه 96
زمر آيه 43، و تارة بملک الموت داده قُل يَتَوَفّاکُم مَلَک‌ُ المَوت‌ِ الَّذِي وُکِّل‌َ بِکُم سجده آيه 11، و در اينکه آيه نسبت بملائکه داده و تمام مفادا يکي است تا مشيئة الهيه تعلق نگيرد ملک الموت قدرت ندارد و تا امريه ملک الموت نرسد ملائکه کوچکترين اقدامي نميکنند و بمجرد مشيئة حق امريه ملک الموت ميرسد و ملائکه قبض ميکنند و استناد بهرسه درست است، و از اينکه آيه استفاده ميشود که اولا موت ميرسد سپس ملائکه قبض روح ميکنند نه اينکه بقبض روح موت حاصل شود و لذا اطلاق توفّي بر هر سه صحيح است ولي اماته اختصاص بحق دارد يُحيِي وَ يُمِيت‌ُ در هفت موضع قرآن.
وَ هُم لا يُفَرِّطُون‌َ تفريط بمعني کوتاهي است مقابل افراط که بمعني زياده‌رويست يعني کوتاهي نميکنند و مسامحه بردار نيست و يک چشم بهم‌زدن مهلت نيست فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم لا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً وَ لا يَستَقدِمُون‌َ اعراف آيه 32.