اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل مَن يُنَجِّيکُم مِن ظُلُمات‌ِ البَرِّ وَ البَحرِ تَدعُونَه‌ُ تَضَرُّعاً وَ خُفيَةً لَئِن أَنجانا مِن هذِه‌ِ لَنَکُونَن‌َّ مِن‌َ الشّاکِرِين‌َ (63)
بفرما اي پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم باين مشرکين کيست که شما را نجات دهد از تاريکيهاي بيابانها و درياها که او را ميخوانيد در موقع گرفتاري که اگر ما را از اينکه گرفتاري نجات دهي هم بزبان تضرع و التماس ميکنيم هم بقلب توجه ميکنيم هراينه البته ما از شکرگزاران ميشويم.
قُل مَن يُنَجِّيکُم خداوند عالم آن بآن حفظ بندگان را ميکند در کليه بليات و آفات که اگر آني حفظ او نباشد همه هلاک ميشوند لکن بندگان بالاخص مشرکين از اينکه غافل هستند لکن موقعي که مضطر شدند مثل اينکه در دريا غرق شدند يا زير هوار رفتند يا در آتش افتادند غريزه باطنيه قهرا آنها را متوجه ميکند بخداوند و از او نجات مي‌طلبند و با او عهد و ميثاق مي‌بندند که اگر نجات يافتند اطاعت کنند و ايمان آورند لذا ميفرمايد مِن ظُلُمات‌ِ البَرِّ وَ البَحرِ بعضي گفتند مراد ظلمت شب است که در بيابان بخصوص در حال ابر و بارش انسان گرفتار شود يا در امواج دريا چنانچه حافظ ميگويد:
شب تاريک و بيم موج و گردابي چنين حاصل || کجا دانند حال ما سبک‌باران ساحل را
و بعضي گفتند که مراد ظلمت وحشت است که انسان موقعي که متوحش ميشود
جلد 7 - صفحه 99
عالم در نظر او تاريک ميگردد چنانچه نقل کردند که شخصي خواب رضاخان را ديده بود از او سؤال کرده بود که چه گذشت بتو گفته بود موقعي که مرا وارد ميدان کردند و چشمم بدار افتاد عالم در نظرم تاريک شد و چيزي نفهميدم.
و تحقيق کلام اشاره بحال اضطرار و بيچارگي و دست از همه وسائل و اسباب کوتاه شده قهرا متوجّه بمبدء ميشود حتي حيوانات اگر بيچاره شدند متوجه ميشوند چنانچه در حکايات بسياري نقل شده و لذا تعبير بظلمات فرموده که شامل تمام بشود تَدعُونَه‌ُ تَضَرُّعاً وَ خُفيَةً تضرع اظهار بزبان است که در تعبير بعجز و لاوه تعبير ميکنند، و خفية توجه بقلب و بزبان دل است لَئِن أَنجانا مِن هذِه‌ِ يعني من هذه البليه و گرفتاري و بيچارگي و درماندگي لَنَکُونَن‌َّ مِن‌َ الشّاکِرِين‌َ که اعتراف بوحدانيت او و ايمان برسول او و تسليم اوامر او باشد.