اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ هُوَ الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ بِالحَق‌ِّ وَ يَوم‌َ يَقُول‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ قَولُه‌ُ الحَق‌ُّ وَ لَه‌ُ المُلک‌ُ يَوم‌َ يُنفَخ‌ُ فِي الصُّورِ عالِم‌ُ الغَيب‌ِ وَ الشَّهادَةِ وَ هُوَ الحَکِيم‌ُ الخَبِيرُ (73)
و او است خداوندي که خلق و ايجاد فرمود آسمانها و زمين را بحق و روزي که ميفرمايد باش پس موجود ميشود کلام او حق است و مخصوص باو است سلطنت و مالکيت روزي که دميده ميشود در صور عالم بغيب و شهود است و او است حکيم خبير وَ هُوَ الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ بِالحَق‌ِّ دو موضوع است در علم حکمت از مسلميات که بر حسب ظاهر تناقض نما است يکي آنکه گفتند افعال اللّه معلّل باغراض نيست و ديگر گفتند افعال اللّه تابع مصالح و حکم است لکن مراد از اينکه معلل باغراض نيست يعني نفعي بر خداوند ندارد و غرض انتفاع از خلقت ندارد چون غني‌ّ بالذات است و خردلي احتياج بمخلوقات ندارد نه از خلقت عالم چيزي بر او زياد ميشود و نه از ترک آن چيزي کاسته ميشود، و مراد از اينکه تابع حکم و مصالح است يعني فعل قبيح و لغو از او صادر نميشود تمام افعالش عين صلاح و مطابق با حکمت است براي رساندن نفع است ببندگان.
من نکردم خلق تا سودي کنم || بلکه تا بر بندگان جودي کنم
و اينست مراد از کلمه بالحق‌ّ که خلقت آسمانها و زمين لغو و بيهوده و عبث و گزاف
جلد 7 - صفحه 114
و جزاف نبوده بلکه عين صلاح و موافق حکمت و مصلحت بوده.
وَ يَوم‌َ يَقُول‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ و تعبير بکلمه يقول از باب تنگي عبارت است و الّا احتياج بگفتن ندارد بمجرد اراده موجود ميشود و مراد از يوم يوم القيمة است چنانچه ميفرمايد وَ ما أَمرُ السّاعَةِ إِلّا کَلَمح‌ِ البَصَرِ أَو هُوَ أَقرَب‌ُ و تعبير بکلمه او نه براي ترديد است بلکه بمعني بل است بل هو اقرب، و نصب يوم براي فعل مقدر است مثل ذکر و نحوه و تمام افعال الهيه آني الحصول است احتياج بمضي زمان و مقدمات ندارد.
قَولُه‌ُ الحَق‌ُّ اختصاص بقول ندارد تمام افعال الهيه حق است موافق حکمت و صلاح و حسن است در مقابل قبيح و بر خلاف مصلحت.
وَ لَه‌ُ المُلک‌ُ مالک حقيقي ذاتي او است و بس و غير او ملکية آنها عرضي و جعلي و اعتباري است (و ما بالعرض يزول) لذا روز قيامت ميفرمايد لِمَن‌ِ المُلک‌ُ اليَوم‌َ لِلّه‌ِ الواحِدِ القَهّارِ.
يَوم‌َ يُنفَخ‌ُ فِي الصُّورِ دو نفخه داريم يکي صيحه اولي است که تمام قالبها تهي ميشود و همه ميميرند و نفخه ثانيه تمام زنده ميشوند و قيامت قيام پيدا ميکند چنانچه ميفرمايد وَ نُفِخ‌َ فِي الصُّورِ فَصَعِق‌َ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ مَن فِي الأَرض‌ِ إِلّا مَن شاءَ اللّه‌ُ ثُم‌َّ نُفِخ‌َ فِيه‌ِ أُخري فَإِذا هُم قِيام‌ٌ يَنظُرُون‌َ زمر آيه 68.
عالِم‌ُ الغَيب‌ِ وَ الشَّهادَةِ ظاهر و باطن سرّ و علن گذشته و آينده غيب و شهود وَ هُوَ الحَکِيم‌ُ الخَبِيرُ تفسيرش واضح است.