اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ لِأَبِيه‌ِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصناماً آلِهَةً إِنِّي أَراک‌َ وَ قَومَک‌َ فِي ضَلال‌ٍ مُبِين‌ٍ (74)
و ياد کن زماني که گفت ابراهيم از براي پدرش آزر آيا ميگيري صنمهايي
جلد 7 - صفحه 115
را خدايان محققا من مي‌بينم تو را و قوم تو را در گمراهي آشکارا.
وَ إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ کلمه اذ متعلق بفعل مقدر است مثل اذکر يا ذکّر و امثال اينها و ابراهيم دومين پيغمبر اولو العزم است که ناسخ شريعت سابقه و آورنده شريعت جديد که اولين آنها نوح بوده ناسخ شريعت آدم و سومين آنها موسي در خصوص بني اسرائيل و قبطيان و چهارمين آنها عيسي عليهم السّلام، و اما در بني اسماعيل شريعت ابراهيم باقي بود تا زمان پنجمين آنها حضرت محمّد إبن عبد اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ابراهيم عليه السّلام در زمان نمرود بوده که در لسان عجم بکيومرس نام دارد و اولين پادشاهان بوده (سر پادشاهان کيومرس بود) و دعوي خدايي هم کرد و بجنگ خداي ابراهيم هم رفت بتوسط کرکسها و تير بطرف خدا هم انداخت و ماهي را خداوند هدف تير او قرار داد و خون‌آلود برگشت و از مزخرفات عجيبه بعض مجسمه از طوايف اهل تسنن اينست که تير نمرود اصابت کرد بران خدا و مجروح شد و روز قيامت تخت خدا را نصب ميکنند و خدا بر آن تخت روي کرسي مي‌نشيند براي محاکمه حسين بن علي (ع) ميآيد و شکايت از ظلم يزيد ميکند، خدا ران خود را باز ميکند و نشان ميدهد که از تير نمرود هنوز مجروح است و بحسين (ع) ميگويد من نمرود را عفو کردم تو هم يزيد را عفو کن و تماما ميروند بهشت و مباحثه ابراهيم با نمرود در سوره بقره جلد دوم گذشت در ذيل آيه شريفه أَ لَم تَرَ إِلَي الَّذِي حَاج‌َّ إِبراهِيم‌َ الاية آيه 26.
لِأَبِيه‌ِ آزَرَ در موضوع آزر اختلاف شديدي است بسيار از مفسرين عامه او را پدر ابراهيم ميدانند و ميگويند مانعي ندارد پدر انبياء مشرک باشند حتي پدر بزرگوار پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم حضرت عبد اللّه عليه السّلام را مشرک ميدانند، و بعضي گفتند جدّ ابراهيم بوده، و بعضي عم‌ّ آن حضرت دانسته چنانچه عقيده قاطبه اماميه است و از ضروريات مذهب اماميه اينست که آباء انبياء و ائمه طاهرين از آدم بپائين تمام
جلد 7 - صفحه 116
مؤمن متقي بوده و امهات آنها همه طاهره بودند چنانچه حديث شريفي در مجمع از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت فرموده
(انّه قال لم يزل ينقلني اللّه من اصلاب الطاهرين الي الارحام المطهرات حتي اخرجني في عالمکم هذا لم يدنسني بدنس الجاهلية)
و در زيارت وارث که سندش بسيار معتبر است مي‌گويي
(اشهد انک کنت نورا في الاصلاب الشامخه و الارحام المطهرة لم تنجسک الجاهلية بانجاسها و لم تلبسک من مدلهمات ثيابها)
و اما دليل از قرآن مجيد يکي آنکه اطلاق اب بر عم‌ّ شده در سوره بقره آيه 127 أَم کُنتُم شُهَداءَ إِذ حَضَرَ يَعقُوب‌َ المَوت‌ُ إِذ قال‌َ لِبَنِيه‌ِ ما تَعبُدُون‌َ مِن بَعدِي قالُوا نَعبُدُ إِلهَک‌َ وَ إِله‌َ آبائِک‌َ إِبراهِيم‌َ وَ إِسماعِيل‌َ وَ إِسحاق‌َ إِلهاً واحِداً وَ نَحن‌ُ لَه‌ُ مُسلِمُون‌َ و حال آنکه اسمعيل عم‌ّ يعقوب بود، و دليل محکم‌تر آنکه در سوره توبه آيه 115 ميفرمايد وَ ما کان‌َ استِغفارُ إِبراهِيم‌َ لِأَبِيه‌ِ إِلّا عَن مَوعِدَةٍ وَعَدَها إِيّاه‌ُ فَلَمّا تَبَيَّن‌َ لَه‌ُ أَنَّه‌ُ عَدُوٌّ لِلّه‌ِ تَبَرَّأَ مِنه‌ُ الايه صريح آيه شريفه اينست که بعد از تبري ابراهيم ديگر براي آزر استغفار ننمود و اينکه در مورد جواني و شباب ابراهيم بوده که از آنها اعتزال فرمود، و در سوره ابراهيم آيه 41 و 42 بعد از اينکه از قول ابراهيم ميفرمايد الحَمدُ لِلّه‌ِ الَّذِي وَهَب‌َ لِي عَلَي الکِبَرِ إِسماعِيل‌َ وَ إِسحاق‌َ تا آنجا که ميگويد رَبَّنَا اغفِر لِي وَ لِوالِدَي‌َّ وَ لِلمُؤمِنِين‌َ يَوم‌َ يَقُوم‌ُ الحِساب‌ُ پس مسلّما والد ابراهيم غير آزر بوده که از او تبري جسته.
أَ تَتَّخِذُ أَصناماً آلِهَةً همزه استفهام توبيخي است يعني نبايد اتخاذ کني، اصنام جمع صنم است و فرق بين صنم و وثن اينست که اگر مصور است صنم ميگويند و بتخيل اينکه صورت خدا يا ملائکه يا انبياء است و اگر غير مصور است متشکل بکواکب و اشجار است وثن ميگويند و جمع اوثان است و آلهة جمع اله است يعني معبود که عبادت آنها را ميکردند و باعث تقرب بخداوند ميدانستند چنانچه گفتند ما نَعبُدُهُم إِلّا لِيُقَرِّبُونا إِلَي اللّه‌ِ زُلفي زمر آيه 4، و نظير آنها عبده شمس
جلد 7 - صفحه 117
و عبده نار و عبده عجل و امثال اينها حتي صوفيه که گفتند صورت مرشد را بايد در نظر گرفت در عبادت حتي حلوليه که گفتند خدا در بدن کسي حلول کرده مثل منصور حلاج که گفت ليس في جبّتي سوي اللّه و دعوي انا الحق از او صادر شد که گفتند
(روا باشد انا الحق از درختي || چرا نبود روا از نيک‌بختي)
و مثل باب که گفت انا اللّه الذي آمن به البقالين القصابين الخبازين الي غير ذلک از اصناف حتي گفت اول من سجد لي محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ثم علي عليه السّلام إِنِّي أَراک‌َ وَ قَومَک‌َ قوم آزر تابعين او بوده زيرا گفتند آزر در دربار نمرود مقام رفيعي داشت مثل نخست‌وزيري که ديگران تابع او بودند و صنعت صنم داشت که از او ابتياع ميکردند.
فِي ضَلال‌ٍ مُبِين‌ٍ چه ضلالتي است آشکاراتر از اعتقاد به اينکه يک جمادي که خود آنها ميتراشيدند و هيچگونه شعور و ادراکي ندارند بپرستند قال‌َ أَ تَعبُدُون‌َ ما تَنحِتُون‌َ صافات آيه 93.