تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراکَ وَ قَوْمَکَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (74)
بعد احتجاج حضرت ابراهيم عليه السّلام و ذم عدم متابعت آن حضرت را مى‌فرمايد:
وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ: و متذکر شو براى اهل مکه قصّه ابراهيم را که ايشان دعوى فرزندى او کنند، پس اولى آنکه به او اقتدا نمايند در توحيد، وقتى که فرمود عموى خود آزر را.
تنبيه- مراد «أب» عمو باشد و پدر آن حضرت تارخ بوده به اجماع اماميه و
«1» مجمع البيان ج 2 ص 321.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 309
دلايل نقليه از ائمه هدى عليهم السّلام و براهين عقليه ثابت گرديده که پدران حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله تا حضرت آدم عليه السّلام همه ايشان مؤمن و موحد بوده‌اند نه کافر و مشرک. و حديث مشهور خاصه و عامه که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: لا يزال ينقلنى اللّه من اصلاب الطّاهرين الى ارحام الطّاهرات حتّى اخرجنى فى عالمکم هذا لم يدنّسنى بدنس الجاهليّة. «1» کافى است در اين مدعى، يعنى هميشه مى‌گردانيد مرا خداى تعالى از اصلاب طاهره به ارحام مطهره تا خارج نمود مرا در زمان شما تدنّس نمود مرا نجاست کفر جاهليت. و نيز فرمود: اخرجت من نکاح و لم اخرج من سفاح من لدن ادم. ابن بابويه فرمايد: اعتقاد ما در پدران پيغمبر آنکه تمام مسلمان بودند از آدم عليه السّلام تا پدرش عبد اللّه عليه السّلام. بنابر اين مراد از «أب» در آيه «عمّ» باشد نه پدر چنانچه در قرآن مجيد هم اطلاق «أب» شده بر «عم» در آيه شريفه سوره بقره: «أَمْ کُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَکَ وَ إِلهَ آبائِکَ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» «2» اطلاق «اب» شده به اسماعيل در طى شماره آباء، و حال آنکه اسماعيل عموى يعقوب عليه السّلام بوده است. خلاصه حضرت به جهت انکار و سرزنش، به عمّ خود آزر فرمود: أَ تَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً: آيا اتخاذ مى‌کنى بتان را که خود تراشيده‌اى به اولوهيت و خدائى إِنِّي أَراکَ وَ قَوْمَکَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ:
بدرستى که من مى‌بينم و علم دارم تو را و گروهى که تابع توأند، در گمراهى از حق، که هويدا است دلالت ضلالت آن. در آثار آمده که آزر بت مى‌تراشيد و به ابراهيم عليه السّلام مى‌داد که به بازار برده بفروشد. حضرت ريسمانى در پاى او بسته به زمين مى‌کشيد و مى‌فرمود: که مى‌خرد خدائى را که نه مى‌شنود و نه مى‌بيند و هيچکس را نفع و ضرر نتواند رساند. پس بياوردى نزد آزر بينداختى و گفتى: کسى اين را نمى‌خرد. مردمان شکايت به آزر نمودند. او ابراهيم
«1» مجمع البيان ج 2 ص 322.
«2» بقره، آيه 133.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 310
عليه السّلام را عتاب و وعده عقاب داد. حضرت فرمود: شرم نداريد که اصنام جماد را به خدائى گرفته‌ايد «انّى اريک و قومک فى ضلال مبين». در اين ترغيب است حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله را بر محاجه قوم که او را به عبادت اصنام دعوت مى‌کردند و ترغيب آن سرور در اقتداء به ابراهيم عليه السّلام که جدّ آن حضرت است در احتجاج و تسليه آن وجود مکرم به آن.
وجه منشأ عبادت اصنام- جمعى از حمقا تغير و اختلاف احوال عالم سفلى را از مقتضيات سير و تأثير احوال کواکب علوى دانسته و انتظام امورات معاش را مربوط به گردش سيارات از قبيل شمس و قمر و عطارد و زهره و مريخ و زحل و اورانوس و نپتون دانسته‌اند. هر صنفى کوکبى را که اثر مقتضيه در کار خود تصور نموده تمثالى از فلز مشابه آن کوکب ساخته عبادت آن را منضم به عبادت حق تعالى نموده، مثلا زارعين که محتاج به آب بودند چون اثرات رطوبيه که سبب کثرت آب است از قمر دانسته صنعى از نقره به شکل قمر ترتيب و به ستايش مشغول شدند. جماعت آهنگران چون عمده ترقى کار خود را در تأثير آتش و قوه ناريه از مريخ که ستاره‌اى است سرخ دانسته، لذا تمثالى سرخ مانند مريخ تهيه نمودند. زرگران چون رواج کسب خود را در طلا دانسته تمثال شمس را به رنگ طلائى ساخته و به ستايش آن مشغول شدند. همچنين ساير طبقات مردم بتدريج و به مرور ايام، کم کم عبادت اصنام مرسوم و عبادت خالق الانام متروک گردد. طبقه ديگر گفتند: خداى تعالى، مدبّر اين عالم طبيعت را روحانيون، مقرّر و هر اقليم را به ملکى واگذار نموده، لذا مجسمه ملائکه را ساخته و به عبادت آنها مشغول شدند.