اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَلَمّا جَن‌َّ عَلَيه‌ِ اللَّيل‌ُ رَأي کَوکَباً قال‌َ هذا رَبِّي فَلَمّا أَفَل‌َ قال‌َ لا أُحِب‌ُّ الآفِلِين‌َ (76) فَلَمّا رَأَي القَمَرَ بازِغاً قال‌َ هذا رَبِّي فَلَمّا أَفَل‌َ قال‌َ لَئِن لَم يَهدِنِي رَبِّي لَأَکُونَن‌َّ مِن‌َ القَوم‌ِ الضّالِّين‌َ (77) فَلَمّا رَأَي الشَّمس‌َ بازِغَةً قال‌َ هذا رَبِّي هذا أَکبَرُ فَلَمّا أَفَلَت قال‌َ يا قَوم‌ِ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِمّا تُشرِکُون‌َ (78) إِنِّي وَجَّهت‌ُ وَجهِي‌َ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ حَنِيفاً وَ ما أَنَا مِن‌َ المُشرِکِين‌َ (79)
جلد 7 - صفحه 119
پس چون که تاريک شد بر ابراهيم شب مشاهده کرد سياره را که گفتند زهره بوده گفت اينست پروردگار من پس چون افول و غروب کرد گفت دوست ندارم افول‌کنندگان را، پس چون که ديد ماه را روشني‌دهنده گفت اينست پروردگار من پس چون که افول کرد گفت اگر خداي من مرا هدايت نکند هرآينه البته ميباشم از قوم گمراهان، پس چون ديد خورشيد را نور دهنده گفت اينست پروردگار من اينکه بزرگتر است پس چون که غروب کرد گفت اي قوم من محققا من بيزارم از آنچه که شما شرک بخدا ميآوريد، من روي خود را متوجه کردم بطرف آن کسي که آسمانها و زمين را از کتم عدم بعرصه وجود آورده دين پاک موافق عقل سليم و من نيستم از شرک‌آورندگان.
در تفسير اينکه آيات مفسرين عامه چون عصمت انبياء را منکرند حتي ميگويند که مانعي ندارد که انبياء قبل از وصول بمقام نبوت مشرک باشند سپس موحد شوند و بمقام نبوت نائل شوند چنانچه خلفاء آنها يک قسمت مهم از عمر خود را در شرک بسربردند سپس ايمان آوردند و بمقام خلافت نائل شدند چنين تفسير کردند که ابراهيم اولا پرستش ستاره نمود سپس پرستش ماه بعد پرستش خورشيد پس از افول آنها پي برد بتوحيد و پرستش خداوند.
و بعض ديگر چنين گفتند که انسان تا مادامي که در جستجوي حق است مانعي ندارد و مسئوليتي براي او نيست و ابراهيم چنين بود.
و لکن ما قطع نظر از ادله محکمه متقنه که بر عصمت انبياء و ائمه عليهم السّلام در تمام مدت عمر از ابتداء وجود تا زمان رحلت که در مقام خود اقامه کرده‌ايم و در همين تفسير هم مکررا اشاره شده.
و قطع نظر از اخبار معتبره از ائمه اطهار (ع) که در تفسير اينکه آيات وارد شده مثل روايت إبن بابويه از حضرت رضا عليه السّلام و مباحثه با مأمون لعنه اللّه
جلد 7 - صفحه 120
و روايت صفار از حضرت صادق عليه السّلام و روايت ابي بصير از آن حضرت و روايت کلبي از امير المؤمنين عليه السّلام در سؤالات جاثليق و روايت اختصاص مفيد رحمه اللّه و غير اينها که بسيار مفصل است، از خود اينکه آيات و جملات مذکوره آن تفسير ميکنيم بعون اللّه تبارک و تعالي پس مي‌گوييم:
فَلَمّا جَن‌َّ عَلَيه‌ِ اللَّيل‌ُ فاء تفريع است متفرع بر آيه قبل وَ کَذلِک‌َ نُرِي إِبراهِيم‌َ الاية يعني پس از آني که ابراهيم مشاهده نمود ملکوت سماوات و ارض را و باعلي مراتب يقين رسيد و با اينکه مرتبه جا دارد که قائل بربوبيت کوکب و ماه و خورشيد شود لذا مي‌گوييم آن حضرت در مقام دعوت بتوحيد بوده چنانچه اولين دعوت انبياء اينست و ميزان دعوت اينست که اولا فرض ميکند عقيده خصم را سپس فساد آن را بيان ميکند و ابطال ميفرمايد، در اول شب که تاريکي عالم را فرا گرفت و ستاره‌ها ظاهر شد و ستاره زهره از همه روشن‌تر بوديد يک دسته بطرف زهره توجه کرده و باو سجده ميکنند و ميپرستند رَأي کَوکَباً آن ستاره را ديد و باو اشاره کرده و توجه بعبده ستاره که اينست پروردگار من قال‌َ هذا رَبِّي و چون پاسي از شب گذشت و ستاره غروب کرد براي آنها بطلان و فساد عقيده آنها را از روي منطق و برهان ثابت نمود که افول دليل بر حدوث و مسبوق بعدم و محتاج بموجد است لياقت ربوبيت ندارد.
فَلَمّا أَفَل‌َ قال‌َ لا أُحِب‌ُّ الآفِلِين‌َ و باين جمله بطلان جميع مذاهب مشرکين را بيان ميفرمايد زيرا الافلين جمع محلّي بالف و لام شامل جميع آفلين ميشود بلکه نص‌ّ در شمول است زيرا لسان آبي از تخصيص است، و مراد از لا احب‌ّ همان برائت و بيزاري است که بعدا ذکر ميفرمايد زيرا چيزي را که قابل الوهيت نيست و لياقت خدايي ندارد و مورد پسند نيست البته از او بيزار است.
فَلَمّا رَأَي القَمَرَ بازِغاً ظاهرا در اواخر شهر بوده که ماه در اوقات سحر
جلد 7 - صفحه 121
طلوع نموده ديد يک دسته ماه‌پرستان بسجده افتادند فرمود اينست خداي من بهمان بيان فرضي قال‌َ هذا رَبِّي يعني شما ماه‌پرستان که رد ميکنيد ستاره پرستان را به اينکه ماه روشن‌تر از ستاره است همان عيبي که در ستاره بود در ماه هم هست که افول و غروب دارد فَلَمّا أَفَل‌َ چون که هوي روشن شد و نور ماه مفقود گرديد قال‌َ لَئِن لَم يَهدِنِي رَبِّي لَأَکُونَن‌َّ مِن‌َ القَوم‌ِ الضّالِّين‌َ از همين جمله هم استفاده ميشود که معتقد بوجود رب‌ّ و احتياج بهدايت او و اينکه عبده کواکب و قمر قوم گمراه هستند بوده و چون نور ماه مفقود و نور خورشيد طالع شد عبده شمس بسجده افتادند و گفتند چون نور شمس غالب بر تمام کواکب و ماه است اينست که خدا ميفرمايد:
فَلَمّا رَأَي الشَّمس‌َ بازِغَةً قال‌َ هذا رَبِّي هذا أَکبَرُ که اگر دليل شما بر خدايي شمس بزرگي او است همان نقص که در آنها بود در همين هم موجود است فَلَمّا أَفَلَت غروب نمود قال‌َ يا قَوم‌ِ از همين کلمه استفاده ميشود که آن حضرت در مقام محاجّه بوده که خطاب بقوم خود ميکند و با آنها مکالمه دارد إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِمّا تُشرِکُون‌َ و همين کلمه تشرکون هم دلالت دارد که اينها هم معتقد بوجود خالق عالم بودند و اينها را شريک خدا ميدانستند و ظاهر اينست که اينها سه طائفه نبودند بلکه يک طائفه بودند همه اينها را پرستش ميکردند غاية الامر خداي کوچک و بزرگ ميدانستند و منشأ اينکه شرک اينکه عقيده فاسده که در علم نجوم تا امروز رواج دارد که کواکب و ماه و خورشيد را مؤثر در اينکه عالم ميدانستند چنانچه در تقاويم مينويسند که اوضاع کواکب در اينکه ماه و اينکه سال دلالت دارد بر وقوع اموري و حدوث حوادثي با اينکه در قرآن ميفرمايد وَ ما تَدرِي نَفس‌ٌ ما ذا تَکسِب‌ُ غَداً لقمان آيه 33، و از شواهد بزرگ بر مقام حضرت ابراهيم عليه السّلام اينکه اينکه کلمات و مذاکرات با قوم در زمان رشد حضرتش بوده
جلد 7 - صفحه 122
اولين مرتبه نبوده که ستاره و ماه و خورشيد را مشاهده کرده باشد مکرر در مکرر طلوع و غروب آنها را ديده و افول آنها را ميدانسته، و نيز از شواهد بزرگ کلمه تشرکون است زيرا اگر خود معتقد بوده و پس از افول فساد اينکه عقيده را درک کرده بايد بگويد انّي بري‌ء مما اشرک.
إِنِّي وَجَّهت‌ُ وَجهِي‌َ مراد توجه قلبي است که وجه قلب رو بخدا باشد يعني مؤثر در عالم را او بداند و بس که گفتند (لا مؤثّر في الوجود الّا اللّه) و تمام مقهور اراده او و منوط بمشيئت او هستند لِلَّذِي فَطَرَ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ خالق و رازق و محيي و مميت و موجد و مبقي تمام او است و بس خداوند يکتاي بي‌همتا حنيفا دين حق که از همه شوائب و اوهام و عيوب و نواقص پاک و طبق حق و حقيقت است وَ ما أَنَا مِن‌َ المُشرِکِين‌َ نه شرک ذاتي نه صفاتي نه افعالي نه عبادتي نه نظري