اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ حاجَّه‌ُ قَومُه‌ُ قال‌َ أَ تُحاجُّونِّي فِي اللّه‌ِ وَ قَد هَدان‌ِ وَ لا أَخاف‌ُ ما تُشرِکُون‌َ بِه‌ِ إِلاّ أَن يَشاءَ رَبِّي شَيئاً وَسِع‌َ رَبِّي کُل‌َّ شَي‌ءٍ عِلماً أَ فَلا تَتَذَکَّرُون‌َ (80)
و محاجه نمودند قوم ابراهيم با ابراهيم فرمود آيا با من محاجه ميکنيد درباره خداوند و حال آنکه مرا هدايت فرموده و نميترسم از خدايان شما که شريک خدا قرار داده‌ايد مگر آنکه پروردگار من بخواهد چيزي را علم پروردگار من سعه دارد هر چيزي را آيا يادآور نميشويد.
وَ حاجَّه‌ُ قَومُه‌ُ حاج‌ّ از باب مفاعله طرفيني است يعني يکديگر اقامه حجت ميکنند بر طرف و حجة بمعني دليل و برهان است بر اثبات مطلب خود و بطلان مطلب طرف بترتيب مقدمات براي اخذ نتيجه از راه فکر و تأمل چنانچه
جلد 7 - صفحه 123
سبزواري ميگويد
(الفکر حرکة الي المبادي || و من مبادي الي المرادي)
و اينکه اقامه حجة در مطالب نظريه است که احتياج بفکر و تأمل دارد اما در مطالب ضروريه احتياج بفکر و نظر و دليل و برهان ندارد و بر فرض دليلي بر خلاف مطلب ضروري اقامه شود ميگويند شبهة في مقابله البديهة مثل اينکه در وسط النهار کسي دليل اقامه کند بر اينکه شب است لذا ميفرمايد أَ تُحاجُّونِّي فِي اللّه‌ِ زيرا وجود اللّه از بديهيات اوليه است و در باب معرفت او مسالک چهارگانه مسلک عرفاء و اشراقيين از حکماء و لسان بعض اخبار مثل دعاء عرفه حضرت سيّد الشهداء عليه السّلام اينکه بديهي است و احتياج بدليل ندارد
(ا لغيرک من الظهور ما ليس لک حتّي يستدل به عليک عميت عين لا تريک الدعاء)
و از امير المؤمنين عليه السّلام است
(ما رأيت شيئا الّا و رأيت اللّه قبله و معه و بعده)
و از آن حضرت سؤال کردند
(هل رأيت ربّک قال ما عبدت ربّا لم اره)
يار ظاهر شد از در و ديوار || پس ببينند يا اولي الأبصار
و مسلک حکماء مشائين از راه وجوب و امکان، و مسلک متکلمين از راه حدوث و قدم، و مسلک عامه ناس از راه اثر و مؤثّر.
و بالجمله در قرآن ميفرمايد أَ فِي اللّه‌ِ شَک‌ٌّ فاطِرِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ ابراهيم آيه 11، و نون در تحاجّوني مشدد است أ تحاجونني بوده نون در نون ادغام شده وَ قَد هَدان‌ِ هدايت ابراهيم مجرد ارائه طريق نبوده بلکه ايصال بمطلوب بوده بعد از اينکه ملکوت سماوات و ارض را مشاهده نموده و ديگر جا ندارد که او را ترسانند قومش از تبرّي بتها يا کواکب و ماه و خورشيد زيرا همه آنها را مقهور اراده حق مي‌بيند و لا يملکون نفعا و لا ضرا لذا فرموده وَ لا أَخاف‌ُ ما تُشرِکُون‌َ بِه‌ِ زيرا اصنام آنها نه شعور و ادراکي دارند و نه قوّه و قدرتي و نه حس‌ّ و حرکتي.
جلد 7 - صفحه 124
إِلّا أَن يَشاءَ رَبِّي شَيئاً بعضي گفتند استثناء منقطع است يعني فقط از خدا ميترسم و بعضي گفتند متصل است يعني اگر خدا باين اصنام و کواکب قدرتي بدهد از آنها ميترسم و هر دو بيان سخيف است بلکه مکرر گفته‌ايم استثناء منقطع نداريم و مفاد اينکه جمله اينست که اينکه مشرکين منکر وجود حق نبودند و الّا شرک معني نداشت بلکه او را هم معترف بودند و شريک بتها ميدانستند و معني اينکه من از آنچه شما معبود ميدانيد نميترسم جز خداوند عالم.
وَسِع‌َ رَبِّي کُل‌َّ شَي‌ءٍ عِلماً بلکه احاطة و قدرة و قهرا و بصرا و سمعا و غيرها أَ فَلا تَتَذَکَّرُون‌َ بسيار جاي تعجب است با اينکه همه بيانات واضحه و ادله روشن باز متذکر نميشويد و دست از شرک برنميداريد جز عناد و عصبيت و تقليد آباء مدرک و برهاني نداريد.