تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَکْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ (78)
فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً: پس چون ديد ابراهيم عليه السّلام نيز اعظم آفتاب از مشرق طالع و روى زمين را به شعاع خود منور گردانيد، به هر جائى و بقعه‌اى بتاخت، هر جزوى از اجزاى عالم نصيبى بيافت، به جرم از همه مهتر، و به نور از آنها بهتر؛ طايفه‌اى متوجه او شده به سجده او قيام نمودند قالَ هذا رَبِّي گفت اين نيز اعظم بر وجه فرض و تقدير يا به زعم قوم پروردگار من است هذا أَکْبَرُ اين کوکب بزرگتر است در قرص و ضياء. اين بر وجه استدلال و اظهار شبهه بر خصم است فَلَمَّا أَفَلَتْ: پس چون نشان زوال و انتقال بر او ظاهر شد
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 314
قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ: گفت اى قوم من بدرستى که من بيزارم از آنچه شما شرک مى‌آوريد به ذات حق تعالى از اجرام محدثه محتاجه به موجد و محض آن به آنچه مختصند به آن.
تنبيه- آيه شريفه دال است بر حدوث اجسام و اجرام و اثبات صانع، و استدلال حضرت با قوم بر حدوث اجسام، و هرگاه حرکت و سکون بر او جايز باشد، لا محاله مخلوق و محدث، و آن ناچار است از موجد و لابد بايد قادر مطلق باشد، تا قدرت بر آن داشته باشد و چون صدور فعل به اتقان و انتظام از جاهل ممکن نيست، لذا عقل حکم کند که اين خالق حىّ است. و چون فعل از فاعل مختار صادر است، عقل ادراک اختيار و حکم نمايد که اين صانع، مدرک است. و چون براى او وجوب وجود مى‌بيند و او را مسبوق به عدم نمى‌داند، حکم نمايد به آنکه قديم است. و نيز لحوق عدم براى او تصور ننمايد، حکم کند اين فاعل ازلى و ابدى مى‌باشد، و همچنين نسبت به تکلم صادقيت را در باره او حاکم است. خلاصه منشاء تمام صفات کماليه امور وجوديه است.
تنبيه- کلام حضرت ابراهيم عليه السّلام را وجوهى است: 1- ناظر به آن است که کسى در مسئله‌اى متفکر شود، اوّل شقوق آن را به نظر آورد، بعد فکر نمايد تا صحت بطلانش ظاهر گردد، و مؤيد اين است که از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمودند: آيا ابراهيم مشرک شد در گفتن «هذا ربى» فرمود:
اگر امروز کسى اين سخن را بگويد مشرک مى‌شود، اما از ابراهيم شرک نبود، زيرا او در طلب پروردگارش بود. «1» و در حديث معتبر ديگر فرمود: هر که غير ابراهيم در مقام تفکر و طلب دين حق، چنين چيزى گويد مثل او خواهد بود. «2» 2- آنکه مراد فرض و تقدير، و بر سبيل مصلحت چنين فرمود، چه انکار اول مرتبه موجب تنفر قوم و عدم قبول حجت او بود. پس اول به موافقت آنها اين کلام ادا نمود، لکن غرض آن بود اگر فرض کنيم اين پروردگار ما باشد، آيا قادر است.
«1» تفسير علىّ بن ابراهيم قمى، جلد اوّل، صفحه 207.
«2» تفسير صافى، جلد 2، صفحه 135- تفسير عياشى، جلد اوّل، صفحه 364 حديث 38.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 315
پس به افول او استدلال نمود که عاجز باشد، و حجت بر آنها تمام کرد. و مؤيد اين از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود: اين کلام هيچ ضرر به ابراهيم نداشت، زيرا اراده نمود غير آنچه گفت. «1» 3- آنکه کلام بر سبيل استفهام حقيقى يا انکارى باشد، يعنى آيا شما مى‌گوئيد اين پروردگار من است؟ چنانچه به سند معتبر مروى است «2»: مأمون از حضرت رضا عليه السّلام تفسير اين آيه را پرسيد حضرت فرمود: ابراهيم عليه السّلام به سه طايفه رسيد جمعى ستايش زهره، صنفى پرستش ماه و قومى عبادت آفتاب مى‌کردند. وقتى از آن غار بيرون آمد زهره را ديد، گفت: اين پروردگار من است بر سبيل انکار و استخبار، نه بر وجه تصديق و اقرار، چون کوکب پنهان شد فرمود: من فرو روندگان را دوست نمى‌دارم، زيرا افول و غروب از صفات محدث است نه قديم (و شيئى که غروب کند، واجب الوجود بالذات نخواهد بود). چون ماه نورانى طالع شد، گفت اين پروردگار من است؟!! چون غروب کرد گفت: اگر پروردگار من مرا هدايت نکرده بود از گمراهان بودم. چون صبح آفتاب طالع شد گفت: اين پروردگار من و اين بزرگتر است از زهره و ماه بر سبيل سؤال و انکار و استخبار، نه بر وجه تصديق و اقرار.
پس چون غروب نمود، به هر سه طايفه فرمود: اى قوم، من بيزارم از آنچه شما شرک آوريد. بدرستى که من توجه دادم روى جان و دل خود را به سوى خداوندى که از عدم به وجود آورده است آسمان و زمين را در حالى که ميل کننده‌ام از همه اديان باطله به توحيد و دين حق، و نيستم من از مشرکين. و نبود غرض ابراهيم به آنچه اول گفت مگر براى بطلان دينشان و اثبات آنکه پرستش سزاوار نيست چيزى را که متصف به تغيير و انتقال و زهول و افول باشد، بلکه عبادت مستحق ذاتى است که خالق آسمان و زمين است. و اين حجت را که بر قوم نمود، از الهام الهى و اعطاء سبحانى بود کما قال «وَ تِلْکَ حُجَّتُنا آتَيْناها
«1» تفسير عياشى، جلد اوّل، صفحه 365، حديث 42.
«2» تفسير صافى، جلد 2، صفحه 133 و 134 (بنقل از عيون اخبار الرضا)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 316
إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ» «1» پس مأمون گفت: للّه درّک يا أبا الحسن.