تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَکْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ (78)
ترجمه
پس چون ديد آفتاب را طلوع کننده گفت اين پروردگار من است اين بزرگتر است پس چون غروب کرد گفت اى قوم من بدرستيکه من بيزارم از آنچه شريک قرار ميدهيد.
تفسير
حضرت ابراهيم (ع) بعد از ابطال آندو مذهب همان تدبير را براى ابطال مذهب آفتاب‌پرستان بکار برد و با آنکه شمس مؤنّث سماعى است براى اسناد ربّ بآن و رفع شبهه تانيث از مقام ربوبيّت هذه بلفظ مؤنّث نفرمود و براى تأکيد ابطال آندو مذهب و جلب توجه آفتاب‌پرستان فرمود اين پروردگار من است اين بزرگتر است يعنى اگر بايد يکى از کواکب را پرستش نمود براى تأثير آنها در موجودات ارضيّه اين کوکب
جلد 2 صفحه 341
اولى است چون جرمش بزرگتر و نورش زيادتر و آثار و منافعش بيشتر است گفته‌اند منشأ بت‌پرستى کوکب پرستى بوده چون مردم ميديدند روز و شب از گردش آفتاب و فصول اربعه از قرب و بعد آن پيدا ميشود و اهل نجوم وقايع سال را از اوضاع کواکب استخراج مينمايند تصور ميکردند اينها مؤثر تام و مدبّر حقيقى هستند و چون هر کدام از اينها زمانى غايب ميشدند و در آن زمان عبادت آنها را ممکن نمى‌دانستند بنام هر يک از آنها بتى مى‌ساختند از فلزّى که منسوب بآن بوده و عبادت مى‌نمودند لذا حضرت ابراهيم براى ابطال بت‌پرستى ابطال کوکب پرستى را فرمود و پس از غروب اين کوکب بزرگ خطاب بقوم خود که خارج از اين سه دسته نبودند يعنى ستاره پرست و ماه پرست و آفتاب پرست و همه بت پرست بودند فرمود و برائت خود را از آنها و مطلق شرک با برهان واضح گوشزد عالميان کرد و بساط بت‌پرستى را از صفحه عالم برچيد و ثابت فرمود که اين تغيير اوضاع دلالت بر وجود مغيّرى دارد که از سنخ اين متغيرات نيست و ثابت و دائم و باقى است و اين تغييرات را براى مصالح و حکم و آثارى ميدهد و تمام کواکب از ثوابت و سيّارات بزرگ و کوچک بامر او در مملکت او کارگذار و فرمان بردارند و در عيون از حضرت رضا (ع) نقل نموده که مأمون الرشيد سؤال نمود که آيا شما قائل بعصمت انبيا نيستيد حضرت فرمود بلى عرض کرد پس چگونه خداوند فرموده است که حضرت ابراهيم چون ستاره را ديد گفت اين پروردگار من است امام (ع) فرمود که حضرت ابراهيم با سه صنف طرف بود زهره پرست ماه پرست آفتاب پرست و اين وقتى بود که از مغاره که در آن مخفى شده بود بيرون آمد چون شب شد زهره را ديد فرمود اين پروردگار من است بر سبيل انکار و استخبار پس چون غروب کرد فرمود دوست ندارم غروب کنندگانرا چون غروب نمودن از صفات حادث است نه از صفات قديم و چون ماه را ديد فرمود اين پروردگار من است بر سبيل انکار و استخبار و چون غروب کرد فرمود اگر هدايت نکند مرا پروردگار من هر آينه ميباشم از قوم گمراهان و چون صبح شد و آفتاب را ديد فرمود اين پروردگار من است اين بزرگتر است از زهره و ماه بر سبيل انکار و استخبار نه بر سبيل اخبار و چون غروب کرد آن سه صنف را مخاطب قرار داد و بيزارى جست از زهره و قمر و شمس و هر معبود باطلى جز خداوند يگانه که مستحق پرستش و ستايش است و خالق آسمانها و زمين و تمام موجودات آنها است آنحضرت
جلد 2 صفحه 342
خواست مبيّن کند بر آنها بطلان دينشان را و ثابت کند بر آنها که مستحق عبادت خالق و متصرف در آنها و آسمان و زمين است و اين احتجاج از الهامات الهى بود که آنحضرت با قوم خود فرمود و اشاره باين است قول خداوند تلک حجّتنا آتيناها ابراهيم على قومه نرفع درجات من نشا پس مأمون عرض کرد خداوند جزاى خير عنايت فرمايد تو را اى پسر پيغمبر خدا ..