تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ حاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَ تُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَ قَدْ هَدانِ وَ لا أَخافُ ما تُشْرِکُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي کُلَّ شَيْ‌ءٍ عِلْماً أَ فَلا تَتَذَکَّرُونَ (80)
ترجمه
و محاجّه کردند با او قومش گفت آيا محاجّه ميکنيد با من در خدا و بتحقيق هدايت کرد مر او نميترسم از آنچه شريک ميگيريد بآن مگر آنکه بخواهد پروردگار من چيزيرا وسعت دارد پروردگار من هر چيزيرا از جهت علم آيا پس متذکّر نمى‌شويد.
تفسير
أ تحاجّوني بتخفيف نون بجهت التقاء نونين و حذف نون دوم براى کراهت تضعيف نيز قرائت شده است و حاصل مستفاد از آيه شريفه آنستکه بعد از آنکه حضرت ابراهيم اقامه برهان بر نفى شرک و اثبات توحيد در مقابل قوم خود فرمود آنها در مقام مجادله با آنحضرت بر آمدند مثلا گاهى استبعاد مينمودند که چگونه ميشود دست از دين آباء و اجداد برداشت و گاهى مى‌گفتند چگونه ما خدائيرا که نمى‌بينم و نميدانيم
جلد 2 صفحه 343
کجا است پرستش کنيم و گاهى هم تهديد ميکردند که اگر با خدايان ما معارضه کنى بغضب آنها ديوانه يا فلج خواهى شد چنانچه رسم جهّال است که وقتى از اقامه برهان يا ردّ آن عاجز شوند شروع بمجادله و مخاصمه و تهديد و تحذير مينمايند و حضرت ابراهيم (ع) در جواب آنها استبعاد فرمود از مجادله آنها با خودش در امر توحيد که ببرهان قطعى براى آنها اثبات فرموده بود با آنکه اثبات چيزى دلالت بر ثبوت آن دارد نزد مثبت و ممکن است جمله و قد هدان اشاره بارائه ملکوت سماوات باشد در آيات سابقه و نفى فرمود خوف از بت بلکه از هر موجودى جز خدا را از خود و تعليق فرمود ضرر موعود آنها را در معارضه با بتان بلکه مطلق ضرر را باراده خداوند و بنابر اين استثناء از نفى ضرر است که لازم نفى خوف است که تصريح بآن شده است و ممکن است استثناء از نفى خوف باشد از بتان بملاحظه آنکه ممکن است خداوند بآنها قدرت اضرار بدهد تا آنکه اين خود دليل بر حدوث و احتياج آنها باشد چنانچه در مجمع اين معنى را تقويت فرموده و بنظر حقير معنى اوّل اقرب است چون خداوند چنين قدرتى به بت عنايت نمى‌کند چنانچه معجزه را بدست مدّعى کاذب جارى نمى‌فرمايد و تأکيد فرمود اين معنى را که اختيار ضرر و نفع بدست خدا است بآنکه بسا باشد که در علم خدا گذشته باشد که بر بنده ضررى وارد شود براى مصلحتى چون علم خداوند احاطه دارد بتمام اشخاص و اوضاع و احوال و در اين صورت نبايد بنده راضى برضاى خدا نباشد بلکه بايد تسليم امر او شود و در خاتمه باز استبعاد فرمود از آنکه چگونه آنها متذکر نمى‌شوند و عاجز و قادر را از يکديگر تميز نمى‌دهند ..