تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْ‌ءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَ هُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَ تُخْفُونَ کَثِيراً وَ عُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لا آباؤُکُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (91)
شأن نزول- مالک بن الضيف که سر حلقه احبار يهود بود خدمت رسول اکرم آمد. حضرت فرمود: قسم مى‌دهم تو را به آن خدائى که تورات را بر موسى
«1» اصول کافى، جلد اوّل، کتاب الحجة، صفحه 179، حديث 10 (با اندکى تفاوت)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 328
نازل نمود، تو در تورات ديده‌اى «انّ اللّه يبغض العالم السّمين» مالک در غضب شد و گفت: خدا هيچ کتابى بر هيچ کسى نازل نگردانيده است، آيه شريفه نازل شد: «1» وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ: و تعظيم و تجليل ننمودند جهودان خداى تعالى را، چنانچه سزاوار تعظيم است و نشناختند او را، چنانچه حق شناختن او بود در افضال رحمت و نعمت بر بندگان، که از جمله آن ارسال رسل و انزال کتب باشد إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْ‌ءٍ: چون گفتند نازل نفرموده است ذات الهى بر هيچ بشرى هيچ چيزى بر وجه وحى و احکام شرع، يعنى ارسال رسل و انزال کتب که از عظايم رحمت و جلايل نعمت سبحانى است، از حق سلب نمودند. در کشف الاسرار- معنى «ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ: ما عرفوه حقّ معرفته» باشد آرى، قدم را با حدوث چه نسبت، و خاک را با رب الارباب چه مناسبت: «ما للتّراب و ربّ الارباب» و حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:
ما عرفناک حقّ معرفتک و ما عبدناک حقّ عبادتک.
قول ديگر در شأن نزول «2»- محمّد بن اسحق گفته: جمعى يهود خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله آمدند گفتند: کتابى از آسمان براى ما بياور چنانچه موسى عليه السّلام الواح را براى ما آورد. يکى از آنها گفت: خدا بر هيچ کسى وحى ننموده و کتابى هم نازل نکرده و تورات و انجيل از مخترعات موسى و عيسى است. حق تعالى بر ردّ قول ايشان آيه نازل فرمود:
قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى: بگو اى پيغمبر کيست آنکه نازل نمود آن کتابى را که آمد به آن موسى نُوراً وَ هُدىً لِلنَّاسِ: در حالتى که نور دهنده بود در ظلمات کفر و جهل، و هدايت کننده مردمان را تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ:
مى‌گردانيد آن را صحيفه‌ها و طومارها و ورقهاى پراکنده تُبْدُونَها وَ تُخْفُونَ کَثِيراً: ظاهر مى‌نمائيد آنچه مى‌خواهيد و پنهان سازيد بسيارى از آن را مانند نعت حضرت ختمى مآب و آيات رجم و غير آن وَ عُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لا آباؤُکُمْ
«1» مجمع البيان ج 2 ص 333.
«2» مجمع البيان ج 2 ص 333.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 329
: و دانسته شديد اى يهود تورات را. يا اى اهل اسلام قرآن را از لسان پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله آنچه نمى‌دانستيد شما و نه پدران شما از امر و نهى و حلال و حرام قُلِ اللَّهُ: بگو خداست نازل فرموده آنرا. و اين مثل آنست که انسان وقتى اراده کند بيان و احتجاج را به آنچه مى‌داند که خصم مقرّبه آن، و استطاعت دفع آن ندارد ذکر کند آن را، پس از آن جواب را دهد به آنچه مى‌داند که خصم غير اين جوابى ندارد. ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ: پس واگذار ايشان را در اباطيل و خرافات خود در حالتى که ملعبه و بازى مى‌کنند و بر تو غير از تبليغ و الزام حجت چيزى نيست. صورت آيه، امر، و مراد تهديد است، يعنى ايشان را به من واگذار که سزاى آنها با من باشد و عنقريب عاقبت کار خود را بدانند.