تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ کَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَ لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْ‌ءٌ وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِکَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَ کُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ (93)
شأن نزول «3»- مسيلمه کذاب و اسود عنبسى دعوى نبوت کردند. حضرت رسالت از دعوى آنها مکدر شد. حق تعالى در بيان تعدى و طغيان آنان فرمود:
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ کَذِباً: (استفهام انکارى) يعنى و نيست ظالمتر از آنکه افترا و نسبت داد به خداى تعالى دروغ را، و گفت من پيغمبر او هستم. أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَ لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْ‌ءٌ: يا گفت وحى کرده مى‌شود به
«1» جامع الاخبار، فصل 34- جامع الاحاديث، جلد 4، صفحه 50، حديث 13.
«2» جامع احاديث الشيعه، جلد 4، صفحه 7، حديث 223.
«3» مجمع البيان ج 2 ص 335.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 332
من و حال آنکه وحى نشده است به او. مسيلمه، اباطيل مفتريات بهم مى‌بست و مى‌گفت: اين وحى است به من نازل شده. از جمله مفتريات او که در مقابل سوره «کوثر» گفته «انّا اعطيناک الجماهر* فصلّ لربّک و هاجر* انّا کفيناک المکابر» وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ: و کيست ظالمتر از آنکه گفت زود باشد که نازل کنم مثل آنچه نازل نمايد خدا. بعد از آن از سوء عاقبت کفار و مشرکين اخبار فرمايد: وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ: و اگر ببينى تو وقتى را که کافران در سکرات و شدائد مرگ باشند و احاطه کند سختيهاى موت ايشان را وَ الْمَلائِکَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ: و ملائکه عذاب گستراننده باشند دستهاى خود را براى قبض روح ايشان. در ينابيع گويد: دستها گشاده باشند به عذاب، و عمود آتشين بر صورت و پشت ايشان زنند و گويند أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ: خارج کنيد ارواح خود را از اجساد همچو شخص مسلط که از روى غلظت و عنف چيزى طلبد و يا گويند ملائکه عذاب که بداريد نفسهاى خود را از عذاب اگر مى‌توانيد، يعنى نتوانيد الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ: امروز که وقت مردن شما است تا ابد الآباد جزا داده خواهيد شد به عذاب خوارى. مراد عذابى است که متضمن شدت و اهانت باشد. از امام محمّد باقر عليه السّلام مروى است که مراد به عذاب «هون» تشنگى است در روز قيامت. «1» بِما کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِ: بسبب آنکه بوديد که مى‌گفتيد و افترا مى‌بستيد بر خداى تعالى غير حق و نالايق را، مانند ادعاى ولد و شريک براى او و دعوى نبوت و وحى وَ کُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ: و بوديد که از آيات سبحانى سرکشى و تکبر مى‌کرديد و تعظيم آن نمى‌نموديد به تأمل و تفکر و ايمان نياورديد و تصديق حقانيت آن نکرديد.
حضرت ابراهيم الخليل عليه السّلام به ملک الموت فرمود آيا مى‌توانى نشان دهى مرا صورتى که قبض کنى به آن روح فاجر و کافر را. گفت: طاقت ندارى آن را. فرمود: مى‌توانم. گفت: روى برگردان. حضرت روى برگرداند. ناگاه
«1» تفسير عياشى، جلد اوّل، صفحه 370، حديث 62،- تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 542. حديث 2.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 333
ديد او را مردى سياه و موهاى راست و بدبو با لباس سياه و خارج مى‌شد از دهن و مناخر بينى او شعله آتش و دود. پس غشيه بر حضرت ابراهيم عارض شد. چون به هوش آمد فرمود: اگر ملاقات نکند کافر هيچ سختى را نزد موت مگر صورت تو را کافى است او را.