تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ کَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَ لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْ‌ءٌ وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِکَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَ کُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ (93)
ترجمه
و کيست ستمکارتر از آنکه افترا بست بر خدا دروغى را يا گفت وحى شد بمن و وحى نشده بود باو چيزى و کسيکه گفت زود باشد که فرو فرستم مانند آنچه فرو فرستاد خدا و اگر به بينى هنگاميکه ستمکاران باشند در سکرات مرگ و ملائکه باشند گشايندگان دستهاى خود را که بيرون کنيد جانهاتان را امروز جزا داده شويد عذاب با خوارى را براى آنکه بوديد که مى‌گفتيد و نسبت ميداديد بخدا ناحق را و بوديد که از آيتهايش سرکشى ميکرديد.
تفسير
در کافى و عياشى ره از يکى از صادقين عليهما السلام نقل نموده که نازل شده است در باره ابن ابى سرح که عثمان او را عامل مصر نموده بود و او از کسانى بود که پيغمبر (ص) در روز فتح مکه خون او را مباح فرمود و قبلا از نويسندگان وحى بود ولى در موقع کتابت بجاى عزيز حکيم عليم حکيم مى‌نوشت و پيغمبر (ص) ميفرمود ضرر ندارد خداوند عليم حکيم است و ابن ابى سرح با منافقين مى‌گفت من از پيش خود مانند آنچه او مى‌گويد ميگويم و او تغيير نمى‌دهد پس اين آيه نازل شد و قمّى ره از حضرت صادق (ع) نقل نموده که عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح برادر رضاعى عثمان اسلام قبول نمود و وارد مدينه شد و چون خوش خط بود وقتى بر پيغمبر (ص) وحى نازل ميشد او را طلب مى‌فرمود پس مى‌نوشت آنچه را آنحضرت املا مى‌فرمود بر او ولى بجاى سميع بصير سميع عليم مينوشت و بجاى بما يعملون خبير بصير مى‌نوشت و فرق مى‌گذارد در نوشتن بين يا و تا و حضرت گاهى مى‌فرمود فرق ندارد پس مرتد شد و بمکّه مراجعت نمود و بقريش گفت بخدا محمد (ص) نميداند چه مى‌گويد من مانند آنچه او ميگويد ميگويم ردّ نمى‌کند پس من نازل ميکنم مانند آنچه او نازل مى‌کند پس اين آيه نازل شد و چون آنحضرت مکّه را فتح فرمود امر بقتل او نمود ولى عثمان دست او را گرفت و وارد شد بر پيغمبر (ص) در مسجد و استدعاى عفو از او را نمود و آنحضرت ساکت شد و عثمان تقاضاى خود را تکرار کرد تا دفعه سوّم که حضرت او را بعثمان بخشيد و چون عثمان بيرون رفت حضرت باصحاب فرمود چرا او را نکشتيد يکى از آنها عرض کرد من چشمم بجانب شما بود که اشاره بفرمائيد او را بکشم آنحضرت فرمود پيغمبران کسى را باشاره نمى‌کشند پس او از جمله آزاد شدگان بود و در مجمع از بعضى نقل نموده که يکروز پيغمبر (ص) آيه و لقد
جلد 2 صفحه 354
خلقنا الانسان من سلالة من طين را تا ثم انشاناه خلقا آخر بر آن ملعون املا فرمود و او نوشت و بعد از آن بزبانش جارى شد فتبارک اللّه احسن الخالقين حضرت فرمود بنويس اينطور نازل شده است پس آندشمن خدا مرتد شد و گفت اگر محمد راست گو باشد بمن هم مانند او وحى شده است و اگر دروغگو باشد منهم گفتم مانند گفته او و ذيل حديث سابق را نقل نموده است و نسبت ببعضى داده که گفته‌اند اين آيه تا و من قال در باره مسيلمه کذاب و از آنجا ببعد در باره اين ملعون نازل شده است حقير عرض ميکنم گويا او تصوّر نمى‌کرده است که ممکن است معانى بر پيغمبر (ص) وحى شود و اختيار انشاء لفظ با او باشد يا الفاظ هم وحى شود ولى اختيار تجويز قرائت و کتابت بصور مختلفه که منافى با غرض نباشد با او باشد چنانچه مقتضاى جمع بين روايت کافى از امام صادق (ع) که تکذيب فرموده است نزول قرآن را بهفت حرف و تصريح فرمود است بنزول آن بحرف واحد از نزد واحد که ظاهرا مراد از حرف قرائت است و بين تواتر قرائات قراء سبع يا جواز قرائت بهر يک از آنها باين تقريب است و براى تسليت پيغمبر (ص) خداوند بيان فرموده است حال کسانيرا که ظلم بر نفس و بر غير نمودند براى دعوى باطل و اضلال خلق باين تقريب که اگر به بينى سختى جاندادن آنانرا وقتى که ملائکه موکّله بر قبض روح ظلمه ببالين آنها حاضر شوند و با خشونت و شدّت و غلظت و عنف مانند طلبکار مسلّط دست براى بيرون آوردن جان آنها از بدن دراز نمايند و بگويند بيرون کنيد جانهاى خودتان را از بدنهاتان بدون درنگ از امروز تا روز قيامت که تمامى يک روز بعد از مرگ است جزاى شما عذاب مشتمل بر هوان و خوارى است براى ادعاء باطل و قول بغير حق بر خدا و استکبارتان در دنيا از قبول آيات الهى و قمى ره فرموده مراد از عذاب هون عطش است و عيّاشى ره از حضرت باقر (ع) نقل نموده که مراد عطش در روز قيامت است و با آنکه اختيار جاندادن با آنها نيست اين خطاب را براى توهين و تشديد بآنها مينمايند و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه اگر ميتوانيد جانهاى خودتان را از دست ما بيرون کنيد که ما قبض نکنيم يا خودتان را از دست ما نجات دهيد که عذابتان نکنيم با آنکه قادر بر امرى نيستيد.