اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مَن أَظلَم‌ُ مِمَّن‌ِ افتَري عَلَي اللّه‌ِ کَذِباً أَو قال‌َ أُوحِي‌َ إِلَي‌َّ وَ لَم يُوح‌َ إِلَيه‌ِ شَي‌ءٌ وَ مَن قال‌َ سَأُنزِل‌ُ مِثل‌َ ما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ وَ لَو تَري إِذِ الظّالِمُون‌َ فِي غَمَرات‌ِ المَوت‌ِ وَ المَلائِکَةُ باسِطُوا أَيدِيهِم أَخرِجُوا أَنفُسَکُم‌ُ اليَوم‌َ تُجزَون‌َ عَذاب‌َ الهُون‌ِ بِما کُنتُم تَقُولُون‌َ عَلَي اللّه‌ِ غَيرَ الحَق‌ِّ وَ کُنتُم عَن آياتِه‌ِ تَستَکبِرُون‌َ (93)
و کيست ظالمتر از کسي که دروغ ببندد بر خداوند تبارک و تعالي دروغ بزرگي يا بگويد که از جانب خدا بمن وحي ميرسد و حال آنکه چيزي باو وحي نشده باشد و کسي که بگويد من هم ميتوانم مثل آنچه خدا نازل کرده نازل کنم و اگر
جلد 7 - صفحه 139
ميديدي آن زماني که ظالمين در سکرات و شدائد جان دادن هستند و ملائکه عذاب دستها باز کرده براي قبض روح آنها و بگويند بآنها جان خود را خارج و بيرون کنيد از کالبد بدن امروز جزاء داده خواهيد شد بجزاء خوارکننده بواسطه آنچه که بوديد ميگفتيد بر خدا غير از آنچه حق و واقع است و بوديد بزرگي ميفروختيد بآيات الهي.
اينکه آيه شريفه سه طائفه را ظالمترين تمام ظلمه قرار داده: 1- کسي که دروغ بر خدا ببندد و افتراء بزند و اينکه شامل جميع اهل بدع ميشود که چيزي در دين زياد کنند يا چيزي از دين کم کنند يا تغييري در احکام الهي دهند و اول مبدع در اينکه دين عمر إبن خطاب بوده که متعه نساء و متعه حج را برداشت و کلمه (حي‌ّ علي خير العمل) را از اذان بيرون کرد و تکفف و تأمين را در نماز اضافه کرد و غير آنها از بدعتها و در اثر او بني اميه و بني عباس و ساير ارباب ضلال چه تغييراتي در دين دادند تا امروز که دين مقدس اسلام ملعبه دست يک دسته جهّال و ظلمه و احزاب ضاله مثل صوفيه و شيخيه و محصلين جديد و اروپا رفتگان شده و هر روز افزوده ميشود حتي انکار بسياري از واجبات و محرمات شرع را مينمايند که ناگفتنش بهتر است لذا ميفرمايد وَ مَن أَظلَم‌ُ مِمَّن‌ِ افتَري عَلَي اللّه‌ِ کَذِباً من استفهام انکاري است يعني ظالمتر از اينکه کسي نيست و لفظ افتراء دروغ بستن است احتياج بلفظ کذبا نبود لکن اينکه لفظ دلالت دارد که اينکه افتراء کذب بزرگيست و ظلم عظيمي است و کذب بر خدا و لو از گناهان کبيره است لکن اينکه افتري موجب کفر ميشود چنانچه در کافي از حضرت صادق عليه السّلام است که از آن حضرت سؤال از حدّ کفر کردند فرمود
(من قال للنوي انّه الحصي)
کسي که هسته را بگويد ريگ است يعني تغيير در دين دهد و لو جزئي باشد و از اينکه بيان حساب بسياري پاک ميشود.
جلد 7 - صفحه 140
2- آنکه بگويد که بر من وحي نازل ميشود و حال آنکه چيزي بر او نازل نشده أَو قال‌َ أُوحِي‌َ إِلَي‌َّ وَ لَم يُوح‌َ إِلَيه‌ِ شَي‌ءٌ يعني دعوي نبوت کند مثل مسيلمه کذّاب و باب و بهاء و قادياني و اشباه آنها، و شيخ مفيد عطر اللّه مضجعه در ذکر علائم ظهور که ميفرمايد مستفاد از اخبار است اينکه دوازده نفر متنبي پيدا ميشود و در حکم اينها است کسي که دعوي مقامي کند که داراي آن نباشد و اهليت آن را نداشته باشد مثل دعوي خلافت و يا نيابت خاصه (بابية) يا قطب عالم امکان يا رکن رابع و امثال اينها.
3- کسي که بگويد منهم مثل آنچه خدا نازل کرده نازل ميکنم يعني مثل قرآن و قوانين و احکام اسلامي من هم نازل ميکنم و جعل ميکنم مثل باب که در مقابل قرآن که ميفرمايد فَأتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثلِه‌ِ بقره آيه 21، در بيانش ميگويد فأتوا بحرف من مثله غافل از اينکه حروف تمام مشابه يکديگر است و مثل کساني که جعل قانون ميکنند و ميگويند بهتر از قوانين اسلامي است مثل قوانين اروپا و امريکا و مسکو و امثال اينها.
وَ مَن قال‌َ سَأُنزِل‌ُ مِثل‌َ ما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ اينکه سه طائفه اظلم از تمام ظالمين هستند و نتيجه ظلم آنها بزودي وقت جان دادن بر آنها معلوم خواهد شد چنانچه ميفرمايد وَ لَو تَري إِذِ الظّالِمُون‌َ فِي غَمَرات‌ِ المَوت‌ِ اگرچه مورد اظلم ناس است لکن حکم براي جميع ظالمين است زيرا جمع محلي بالف و لام افاده عموم ميدهد و غمرات بمعني سکرات و شدائد و سختيهاي مرگ است، و در اخبار دارد که براي کفار و ظلمه سخت‌تر است از اينکه پوست بدن را با مقراض بچينند و از گردانيدن ميل آسيا در چشم زيرا مي‌بيند دست او از دنيا کنده ميشود و جاي خود را در جهنم مشاهده ميکند و ملائکه عذاب با صورتهاي مهيب و تازيانه‌هاي آتشي و غلها و زنجيرها مهيّاي اخذ روح آن هستند و بصداي مهيب ميگويند جان بدهيد
جلد 7 - صفحه 141
وَ المَلائِکَةُ باسِطُوا أَيدِيهِم أَخرِجُوا أَنفُسَکُم‌ُ بسط مقابل قبض است و بسط يد تارة براي اعطاء و بذل است چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد وَ لا تَجعَل يَدَک‌َ مَغلُولَةً إِلي عُنُقِک‌َ وَ لا تَبسُطها کُل‌َّ البَسطِ اسراء آيه 31، و تارة بسط يد براي اخذ است چنانچه در حديث نبوي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است در باب توبه فرمود
(ان‌ّ اللّه باسط يده لمسيئي النهار الي الليل و لمسيئي الليل الي النهار)
و اينجا براي اخذ و قبض روح است لذا حضرت عزرائيل را قابض الارواح ناميدند و همين است معناي توفي که اخذ بقوه است و نسبت تارة بخداوند داده ميشود اللّه‌ُ يَتَوَفَّي الأَنفُس‌َ حِين‌َ مَوتِها زمر آيه 43، و تارة بملک الموت داده شده قُل يَتَوَفّاکُم مَلَک‌ُ المَوت‌ِ الَّذِي وُکِّل‌َ بِکُم سجده آيه 11، و تارة بملائکه داده شده تَوَفَّتهُم‌ُ المَلائِکَةُ محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آيه 29، و اشکال به اينکه روح مجرد است و قابل قبض و اخذ نيست مدفوع است به اينکه مراد قطع علاقه از اينکه بدن عنصري است و تعلق بقالب مثالي و صورت برزخي است و تعبير باخرجوا با اينکه آنها اخراج ميکنند خود انسان که اخراج نميکند يک نوع اهانت و توهين است مثل اينکه بگويي جانت را بده يا بمير يا دست از جانت بردار و امثال اينها.
اليَوم‌َ تُجزَون‌َ عَذاب‌َ الهُون‌ِ اشکال به اينکه عذاب هون جهنم و روز قيامت است مردود است به اينکه از اول زمان موت گرفتار عذاب ميشود و از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است
(اذا مات إبن آدم قامت قيامته)
و احتياج نداريم به اينکه بگوئيم مراد روز قيامت است چنانچه بعضي گفتند.
بِما کُنتُم تَقُولُون‌َ عَلَي اللّه‌ِ غَيرَ الحَق‌ِّ سه طائفه مذکوره در صدر آيه وَ کُنتُم عَن آياتِه‌ِ تَستَکبِرُون‌َ زير بار نرفتن و بي‌اعتنايي کردن و تکذيب انبياء نمودن تمام منشأ آن کبر و نخوت و تفرعن و تجبر است.
142