اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ اتَّبَعُوا ما تَتلُوا الشَّياطِين‌ُ عَلي مُلک‌ِ سُلَيمان‌َ وَ ما کَفَرَ سُلَيمان‌ُ وَ لکِن‌َّ الشَّياطِين‌َ کَفَرُوا يُعَلِّمُون‌َ النّاس‌َ السِّحرَ وَ ما أُنزِل‌َ عَلَي المَلَکَين‌ِ بِبابِل‌َ هارُوت‌َ وَ مارُوت‌َ وَ ما يُعَلِّمان‌ِ مِن أَحَدٍ حَتّي يَقُولا إِنَّما نَحن‌ُ فِتنَةٌ فَلا تَکفُر فَيَتَعَلَّمُون‌َ مِنهُما ما يُفَرِّقُون‌َ بِه‌ِ بَين‌َ المَرءِ وَ زَوجِه‌ِ وَ ما هُم بِضارِّين‌َ بِه‌ِ مِن أَحَدٍ إِلاّ بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ وَ يَتَعَلَّمُون‌َ ما يَضُرُّهُم وَ لا يَنفَعُهُم وَ لَقَد عَلِمُوا لَمَن‌ِ اشتَراه‌ُ ما لَه‌ُ فِي الآخِرَةِ مِن خَلاق‌ٍ وَ لَبِئس‌َ ما شَرَوا بِه‌ِ أَنفُسَهُم لَو کانُوا يَعلَمُون‌َ (102)
(و يهود پيروي نمودند آنچه را شياطين بر سلطنت سليمان دروغ بستند و کافر نشد سليمان ولي شياطين کافر شدند که بمردم سحر ميآموختند و نيز پيروي نمودند آنچه را نازل شد بر دو فرشته هاروت و ماروت، و حال آنکه آن دو فرشته باحدي چيزي نمي‌آموختند مگر اينکه ميگفتند همانا ما براي امتحان شما آمده‌ايم پس کافر نشويد، پس از آن دو ملک فرا گرفتند آن چيزي را که بين مرد و زنش بوسيله آن جدايي مي‌افکندند و اينکه مردم بوسيله سحر باحدي ضرر زننده نبودند مگر باذن خدا و فرا گرفتند آن چيزي را که ضرر بايشان ميرسانيد و نفعي بر ايشان نداشت و هر آينه بتحقيق دانستند که هر که چنين معامله کرد در آخرت نصيبي براي او نيست و هر آينه بد چيزي است آنچه فروختند بآن نفسهاي خود را اگر ميدانستند).
جلد 2 - صفحه 126
اينکه آيه از آيات بسيار مشکله قرآن است و کلمات مفسرين در تفسير درباره هر يک از کلمات آن و احتمالاتي که در مراد و مقصود از هر يک آنها داده‌اند بسيار است و در تفسير الميزان پس از ضرب وجوه محتمله در يکديگر آنها را بيک ميليون و دويست و شصت هزار احتمال رسانيده ولي بسيار از آنها مکررات است.
و همچنين اخبار مختلفه از عامه و خاصه در اينکه باره نقل شده که اغلب آنها بدون سند و از جهاتي ضعيف است و بسياري از آنها مأخوذ از خرافات يهود و بر خلاف ضرورت دين و مذهب و دليل عقل و منافي با ظواهر آيات ديگر و اخبار معتبره است بنا بر اينکه ما از همه آنها صرفنظر نموده و باندازه که از ظاهر خود آيه استفاده ميشود بعد از طي مقدماتي چند، مفاد آن را متذکر ميشويم و علم بحقايق آن را بخدا و راسخين در علم محول مينمائيم.
«مقدمه اول»: براي اثبات وجود ملک و فرشته راهي جز از طريق شرع که عبارت از آيات شريفه قرآن و اخبار مأثوره باشد نداريم و از طريق برهان عقل و حس راهي براي اثبات وجود آنها نيست و از آيات و اخبار نيز حقيقت ملائکه بدست نميآيد بلکه تنها چيزي که استفاده ميشود اينست که آنان داراي نزول و عروج و اجنحه که مناسب عالم خودشان ميباشد هستند و بصور مختلفه مانند صورت انسان مصور ميشوند چنانچه بر حضرت ابراهيم در مورد بشارت باسحق و بر حضرت لوط در موقع اهلاک قوم او، و بر مريم در موقع پيدايش عيسي و در جنگ بدر براي ياري مسلمين بصورت انساني مصور شدند و همه آنها معصوم و مطيع اوامر الهي بوده و کوچکترين تخلفي از آنها سر نميزند چنانچه در ذيل آيه شريفه وَ إِذ قال‌َ رَبُّک‌َ لِلمَلائِکَةِ الاية«1» متذکر گرديديم
1- مجلد اول ص 498
جلد 2 - صفحه 127
و در کلم الطيب نيز في الجمله متعرض شديم«1» بنا بر اينکه خبري که در قصه هاروت و ماروت نقل شده که مرتکب قتل نفس و شرب خمر و زنا و سجده به بت گرديدند مردود است ولي اشکالي ندارد که دو ملک بصورت انسان براي نوعي امتحان مصور شده و اموري را تعليم دهند.
«مقدمه دوم»: شيطان و جن نيز نوعي از موجوداتند که راه اثبات وجود آنها منحصر بقرآن و اخبار است و آنچه از آيات استفاده ميشود آنها موجوداتي هستند که منشأ خلقت آنها نار است و داراي مؤمن و کافر و عادل و فاسق بوده و پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و بعضي از پيغمبران ديگر بر آنها نيز مبعوث شده‌اند و تسلطي بر بني آدم ندارند مگر از راه وسوسه و خطورات نفساني چنانچه در مقدمه همين کتاب«2» و در مجلد سوم کلم الطيب متذکر شده‌ايم«3» و ممکن است باذن خدا بصور ظاهريه درآيند چنانچه از قضاياي حضرت سليمان و پاره از اخبار استفاده ميشود.
«مقدمه سوم»: خداوند سلطنتي بحضرت سليمان عطا فرمود که بر وحوش و طيور و طايفه جن‌ّ و شياطين فرمانفرما بود و بعضي از شياطين و جن را محبوس و مقرّن در اصفاد کرده و بسياري از آنها را مأمور غواصي و بنائي و نقاشي و غيره نموده بود و چه بسيار از آنها که از روي طوع و رغبت اطاعت نميکردند بلکه از روي قهر و عنف مشغول کار ميشدند چنانچه از آيه فَلَمّا خَرَّ تَبَيَّنَت‌ِ الجِن‌ُّ أَن لَو کانُوا يَعلَمُون‌َ الغَيب‌َ ما لَبِثُوا فِي العَذاب‌ِ المُهِين‌ِ«4» استفاده ميشود که باين اعمال شاقه معذب بوده‌اند و اينها کفار و فساق آنها بوده‌اند زيرا مؤمنين آنها از روي طوع و رغبت اطاعت نبي اللّه را مينموده‌اند.
1- مجلد سوم ص 55
2- مجلد اول ص 77
3- ص 65
4- سوره سبأ آيه 13
جلد 2 - صفحه 128
«مقدمه چهارم»: يهود انديشه باطل و بي اساسي درباره حضرت سليمان دارند و بنا بر آنچه در کتب آنهاست العياذ باللّه بآن حضرت نسبت بت پرستي و شرارت ميدهند چنانچه در کتاب اول پادشاهان باب يازدهم از جمله پنجم تا دهم مذکور است و چنانچه از آيه شريفه و بعضي اخبار استفاده ميشود يهود گمان ميکردند که حضرت سليمان ساحر ماهري بوده و بواسطه سحر و نيرنجات بچنين سلطنتي نائل شده و قدرت و غلبه بر وحوش و طيور و جن پيدا نموده و غرائب امور و خوارق عادات از او سر ميزده است و خداوند ساحت مقدس سليمان را از اينکه افتراء تنزيه فرموده و نسبت کفر و سحر را بشياطين داده که بمردم تعليم سحر نموده و آنان را گمراه مينمودند چنانچه ميفرمايد: وَ ما کَفَرَ سُلَيمان‌ُ وَ لکِن‌َّ الشَّياطِين‌َ کَفَرُوا يُعَلِّمُون‌َ النّاس‌َ السِّحرَ «مقدمه پنجم» چنانچه از ظاهر آيه استفاده ميشود شياطين بمردم سحر ميآموختند و مردم را باعمالي که موجب تفرقه و ضرر و زيان آنها بود وادار مي نمودند و اينکه تعليم يا بواسطه الهام شياطين باولياء و دوستانشان بود چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد إِن‌َّ الشَّياطِين‌َ لَيُوحُون‌َ إِلي أَولِيائِهِم«1» و يا بواسطه نوشتن سحر و نيز نجات و پنهان نمودن آن در زير تخت سليمان و منتشر نمودن آن بعد از فوت سليمان بود چنانچه از خبر مروي از تفسير عياشي از حضرت باقر عليه السّلام معلوم ميگردد.
و روي اينکه اصل مردم بسيار گرفتار سحر و مضرات ناشيه از آن شدند و خداوند دو ملک را بصورت آدمي مصور نمود که راه ابطال و دفع سحر را بمردم بياموزند و آنها بمردم گفتند که ما براي امتحان و افتتان شما آمده‌ايم مبادا از اينکه علم سوء استفاده نموده و بر ضرر يکديگر بکار بريد، ولي مردم از علم
1- سورة انعام آيه 121
جلد 2 - صفحه 129
دفع سحر که بآنان تعليم شد سوء استفاده نموده و بجاي اينکه با آن دفع سحر کنند بر ضرر يکديگر استعمال نمودند.
«مقدمه ششم» سحر حرام و از کبائر موبقه و مستحل آن کافر و اجماع بلکه ضرورت دين بر حرمت آن قائم است و اخبار در حرمت آن بطور مستفيض وارد شده چنانچه شيخ قدس سره در مکاسب صفحه 51 متعرض است مانند خبر «
الساحر الکافر
» و «
من تعلّم من السحر قليلا او کثيرا فقد کفر و کان آخر عهده بربه وحده ان يقتل الا ان يتوب
» و مانند «
ساحر المسلمين يقتل و ساحر الکفار لا يقتل لان الشرک اعظم من السحر لان السحر و الشرک مقرونان
» و مانند «
ثلاثة لا يدخلون الجنة مدمن خمر و مدمن سحر و قاطع رحم
» الي غير ذلک و امّا در معني سحر و حقيقت آن کلمات علماء و محققين مانند علامه و فخر المحققين و شهيدين و فاضل مقداد و مجلسي قدس اسرارهم مختلف است، و در معني آن بحسب لغت بعضي گفتند (ما لطف مأخذه و دق) مأخذ آن بسيار دقيق و باريک است و بعضي گفتند «صرف الشي‌ء عن وجهه» و بعضي بمعني خدعه و تزوير و بعضي بمعني اخراج باطل بصورت حق دانسته‌اند.
و اقسام آن بطور فهرست عبارت است از عقد (بهم بستن) کلام يا کتابت يا طلسم که در بدن يا قلب يا عقل مسحور تأثير کند، دخنه (دود آتش) تصوير، نفث در عقد (دميدن در گره‌ها)، تصفيه نفس برياضات باطله، استخدام ملائکه، تسخير جن و شياطين، احضار ارواح براي کشف غائبات نيرنجات (معرب نيرنگ) رمل و طلسمات و غير اينها.
و تعليم و تعلم سحر نيز مانند استعمال آن حرام است مگر اينکه براي علاج و ابطال و دفع سحر و نشان دادن مأخذ آن باشد که در اينصورت جايز و بسا واجب ميشود و تعليم ملکين از اينکه قبيل بوده اگر چه اکثر مردم سوء
جلد 2 - صفحه 130
استفاده نمودند چنانچه در الهام و تعليم وجوه خير و شر بمردم اينکه سوء استفاده ديده ميشود.
«مقدمه هفتم» اسباب وجوديّه اعم‌ّ از اسباب عاديّه و اسباب خفيّه تأثير آنها در خارج مستند بمشيّت و اذن الهي است و اگر مشيّت الهي بر تأثير آنها تعلق نگيرد تأثير از کليه اسباب گرفته ميشود چنانچه آتش نمروديان حضرت ابراهيم را نمي‌سوزاند و کارد ابراهيم رگ اسمعيل را نميبرد و غير اينها از مواردي که خدا اثر را از علل و اسباب ميگيرد.
و سحر هم مستند باسرار خفيه است و تأثير آن مستند باذن و مشيّت الهي است باين معني که اثر سحر امر لازمي نيست که خداوند قدرت بر رفع و ابطال آن نداشته باشد لکن اثر آن را باطل نميکند و بين آن و اراده مردم رها نموده و مانع نميشود چنانچه بين مردم و سائر گناهان و تجاوزات آنان مانع نميشود براي حکمتي که در اينکه عالم مقدّر فرموده است و اينست معني اينکه جمله وَ ما هُم بِضارِّين‌َ بِه‌ِ مِن أَحَدٍ إِلّا بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ پس از بيان اينکه مقدمات معني آيه شريفه بدون احتياج بتأويلات بعضي از مفسرين ظاهر ميشود حاصل مفاد آن اينست که خداوند يهود را مذمّت ميفرمايد که آنان پيروي نمودند آنچه را شياطين در عهد سلطنت سليمان براي آنها گفتند از سحرهايي که بآنان ياد دادند و بدروغ بحضرت سليمان نسبت دادند و حضرت سليمان کافر و ساحر نبود چنانچه آنان گمان نمودند بلکه شياطين کافر بودند که بمردم سحر تعليم مينمودند (و ممکن است مراد از کفر در آيه عمل سحر باشد که در خبر گذشت «
الساحر الکافر
») و نيز يهود پيروي نمودند آنچه بر دو ملک هاروت و ماروت نازل شده بود که تعليم سحر براي دفع و معالجه سحر شياطين باشد و حال آنکه آن دو ملک
جلد 2 - صفحه 131
احدي را تعليم نمي‌نمودند مگر اينکه ميگفتند ما براي امتحان شما آمده‌ايم پس مبادا اعمال سحر کنيد و کافر شويد و بيکديگر ضرر و زيان رسانيد بلکه هر که گرفتار سحر شد رفع و دفع و علاج آن را بنمائيد و گرفتار آن را نجات دهيد ولي اينکه مردم از اينکه تعليم سوء استفاده نموده و نه تنها دردي را درمان ننمودند بلکه ترياق را بجاي سم‌ّ استعمال نموده و از آنان فرا گرفتند آنچه ضرر و زيان بآنها ميرسانيد و موجب تفرقه بين زن و شوهر ميشد و البته خدا مانع از تأثير سحر آنان نبود و اذن و مشيّت حق بر اينکه قرار نگرفته بود که سلب اثر از اعمال سحر آنها بکند و بالجمله اينکه تعليمات را بضرر خود تمام نموده و به هيچ وجه از آنها انتفاع نبردند چنانچه با انبياء الهي همين معامله را مينمودند و براي منافع دنيوي خيالي بسا در مقام ضديت با آنها بر آمده و يا دستورات آنان را تحريف و مطابق هواي نفس خود تفسير ميکردند.
و بتحقيق دانستند که با اينکه معامله بهره و نصيب خود را از سعادت آخرت بباد داده و از نعم ابدي حقيقي خود را محروم نمودند و اينکه بد معامله بود که خود را در معرض عذاب الهي قرار دادند اگر درک مينمودند.
اينکه بود خلاصه آنچه در تفسير اينکه آيه بنظر ميرسيد (و اللّه العالم بحقايق الامور) و در عيون اخبار الرضا «ع» شيخ صدوق ره در حديثي که از حضرت رضا عليه السّلام روايت کرده آن حضرت ميفرمايد.
و امّا هاروت و ماروت فکانا ملکين علّما النّاس السحر ليحترزوا به من سحر السحرة و يبطلوا به کيدهم و ما علّما احدا من ذلک شيئا الا قالا له انما نحن فتنة فلا تکفر فکفر قوم باستعمالهم لما امروا بالاحتراز منه و جعلوا يفرقون بما تعلّموه بين المرء و زوجه
«
» و اينکه حديث شريف شاهد قوي است بر مطالب مذکوره و اللّه الهادي
جلد 2 - صفحه 132
و در تفسير الميزان در ذيل اينکه آيه شرحي از علوم خفيّه بيان کرده و بر پنج قسم تقسيم نموده کيمياء، ليميا، هيميا، سيميا، ريميا و جامع اينکه علوم بفرمايش شيخ بهايي کتابي است نام «کلّه سرّ» که اينکه اسم شامل حروف اول اينکه علوم است و ملحق باين علوم است علم اعداد و علم خافيه و تنويم المغناطيسي و احضار ارواح، و نيز کتابهايي را که اينکه علوم در آنها مضبوط است ذکر کرده هر که طالب است بآنجا مراجعه کند.