تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ کُلِّ شَيْ‌ءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراکِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَ جَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ يَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِکُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (99)
و نيز در تذکر نعمت مى‌فرمايد:
وَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً: و ذات پاک سبحانه آن که نازل فرمود از ابر يا از جانب آسمان، باران را براى انتفاع انواع حيوانات و نباتات. بعد از آن بر سبيل التفات از غيبت به تکلم عدول فرمايد فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ کُلِّ شَيْ‌ءٍ:
پس خارج نموديم ما بسبب آن باران، نبات هر چيز را، يعنى هر صنفى از نبات را؛ غرض اظهار قدرت است در انبات، انواع مختلفه را به يک آب.
فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراکِباً: خارج نموديم از آن گياه سبز، دانه بر يکديگر متراکب و چيده شده، يعنى خوشه‌اى. وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ: و بيرون آورديم از درخت خرما از شکوفه‌اى، غنچه وى، خوشه‌هاى به يکديگر نزديک و قريب التناول. و اقتصار بر ذکر نخل در مقابل حب متراکم، به جهت زيادتى نعمت در آن و بسيارى نفع آن و کثرت دلالت قدرت؛ زيرا از
«1» تفسير عياشى، جلد اوّل، صفحه 371، حديث 69 و 72.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 341
عجائب خلقت نبات، و قدر مشترک، بين نبات و حيوان است، و اختصاصات حيوان را دارا باشد چنانچه اگر غرق در آب شود مى‌ميرد. يا گلوله و زخمى به او برسد هلاک گردد، و اگر سرش را قطع کنند کشته شود و بايد تعبير شود به اين معنى که از درخت نر و مذکر، به ماده و مؤنث برسانند تا توالد ثمر حاصل آيد و الّا ابدا نتيجه‌اى نخواهد داشت وَ جَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ: و بيرون آورديم به آن ياران بوستان‌هاى از انگور وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ: و درخت زيتون و درخت انار مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ: در حالتى که درخت انار يا همه اشجار مذکوره مشابه همند در ساقه و برگ، و غير مماثلند در طعم، چه بعضى به غايت ترش، و برخى شيرين، و بعضى متوسط. يا تشابه در هيئت و قدر و لون، و مشتبه در خلق، مختلف الطعم، و يا مشابه هرگاه از يک جنس باشند مثل انار به انار، و زيتون به زيتون، و غير متشابه وقتى مختلف الاجناس باشند مانند انار و زيتون و غير آن مثل انگور ياقوتى به انار انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ يَنْعِهِ: نظر کنيد به تأمل به ميوه هر يک از درختان وقتى بيرون آرد ثمره خود را به غايت خرد و بى‌مزه؛ فايده ندارد ملاحظه نمائيد زمان رسيدگى و بزرگى و پستگى او که چگونه شکلى و مزه‌اى و رنگى و نفعى و لذتى در او پديد آيد. حاصل در ميان اين دو حالت تفکر و تدبر کنيد و ببينيد حق تعالى به قدرت کامله چه نحو بر سبيل تدريج آن را از حالت اولى به حالت ثانيه مى‌رساند إِنَّ فِي ذلِکُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ:
بدرستى که در اين مذکورات هر آينه نشانه و علامات است بر وجود قادر حکيم و وحدانيت او براى گروهى که ايمان آورند، چه حدوث اجناس مختلفه و انواع معينه از اصل واحد، و نقل آن از حالى به حالى، نمى‌باشد مگر به احداث قادرى که عالم است به تفاصيل آن و ترجيح مى‌نهد آنچه حکم او تقاضا نمايد از احوال ممکنه. و ايضا دال است به موجد مقتدرى که ضدّ و ندى ندارد تا معارضه و معانده کند با او در منع از افعال مذکوره و تعويق از تغيّر حالات.
برهان- اين عجائب نباتات و اشجار، برهان عقلى است بر وجود خالق قادر حکيم، زيرا زمانى تأمل نما در انواع گياهان که از حد و حصر خارجند، هر يک را شکلى و رنگى و طعمى و بوئى و منفعتى و خاصيتى؛ يکى غذاى بدن
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 342
مى‌شود، ديگرى قوت تن، يکى زهر جان‌گزا، ديگرى ترياق فرح‌افزا. آن جان ستاند، اين روح مى‌بخشد، يکى خواب مى‌آورد، ديگرى خواب از چشم مى‌برد، يکى مفرح جان، ديگرى سبب اندوه بى‌پايان، يکى سرد است، يکى گرم، يکى تر است، يکى خشک؛ و حال آنکه همه از يک زمين روئيده و از يک چشمه آب خورده. اگر گوئى اين اختلاف از جهت تخم آنها است، اى نادان، در هسته خرما نخل بلند با خوشه‌هاى خرما کى بوده، و در دانه گندمى چندين خوشه و در هر خوشه‌اى زياده از صد دانه که ديده؟ و ايضا ساعتى به نظر عبرت ملاحظه نما و ساعتى تفکر کن در اقسام آنها. و به قدرت الهى چون آب به آن رسيد تمام اجزاى آنها خرم و با طراوت مى‌گردد و به جميع ريشه و ساقه و برگ و شاخه و ميوه مى‌رسد و بالسويه ميان آنها قسمت شود، زهى حکمت بالغه سبحانى چه نوع حکمتها در بى‌شعورى تعبيه فرموده که موجب حيرت است. بعلاوه ثمرات آنها با هم مختلف. يکى ترش است يکى شيرين، يکى تلخ است يکى گس، و هر يک ضد ديگرى اثر بخشد. اگر چشم بصيرت بگشائى، هر گياهى در حقيقت وحدانيت الهى را گويا باشد:
هر گياهى که از زمين رويد
«وحده لا شريک له» گويد
جاهلند کسانى که اين حکمتهاى ظاهره و مصالح بيّنه را نسبت به چيزى که، نه از وجود خود اثرى دارد نه از ذات، نه افعال خود را شناسد نه صفات.