اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بَدِيع‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ أَنّي يَکُون‌ُ لَه‌ُ وَلَدٌ وَ لَم تَکُن لَه‌ُ صاحِبَةٌ وَ خَلَق‌َ کُل‌َّ شَي‌ءٍ وَ هُوَ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ (101)
ابداع کننده آسمانها و زمين است چگونه و از کجا باشد براي او ولد و حال آنکه نيست براي او زوجه و زني و خلق فرمود هر چيزي را و او است بهر چيزي دانا.
بَدِيع‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ بديع بمعني ايجاد چيزيست بدون نقشه و بدون سابقه نظير اختراع يعني ايجاد بدون اسباب و معدات و ممکن است در بشر بسا ابداع صنعتي کند که سابقه نداشته باشد مثل طيّاره يا تلفن و امثال اينها اگر چه اينها هم بدون نقشه نيست ولي اختراع که بدون اسباب و معدات باشد جز خدا احدي قدرت ندارد و سماوات اينکه کرات جويّه و منظومه‌هاي شمسيه و سيّاره‌ها و کواکب علويه و فضاء وسيعي که اينها در آن سير منظّم دارند و ارض اينکه کره زمين که مرکب از کره آب و خاک و هوا و نار است و ساير عناصر و ذکر السموات و الارض از باب اينست که محسوس انسان است و الّا عجائب قدرت غير متناهيست از عالم مجردات و خلقت ملائکه و لوح و قلم و عرش و کرسي و بهشت و جهنم و ما وراء طبيعت و خلقت جن و جواهرات و اعراض و غيرها الي ما شاء اللّه.
أَنّي يَکُون‌ُ لَه‌ُ وَلَدٌ با اينکه توليد و تناسل احتياج باموري دارد اولا بايد ماده جسماني باشد که از او خارج شود و ثانيا قوه و استعدادي در او باشد که بمقام فعليت برسد و ثالثا جفتي لازم دارد که از طرف فاعل در محل قابل قرار گيرد لذا ميفرمايد وَ لَم تَکُن لَه‌ُ صاحِبَةٌ زيرا ولد انتسابش بپدر منوط باينست بلکه جميع موجودات امکانيه نسبتش بخداوند علي السواء است از ثري تا ثريا از ذرّه تا درّه، از فرش تا عرش، از ماديات تا مجردات کلا و طرا تمام مصنوع و مخلوق او است و او خالق و صانع آنها است لذا ميفرمايد وَ خَلَق‌َ کُل‌َّ شَي‌ءٍ
جلد 7 - صفحه 156
و خلقت او مثل توليد و تناسل طبيعي عادم الشعور نيست زيرا پدر فقط رفتن نزد مادر باختيار او است که يکي از اسباب و معدات است ولي ايجاد نطفه در صلب او و استخراج از اعضاء او و استقرار در رحم و تبدلات و تغيرات و خلع و لبس نطفه بعلقه و مضغه و لحم و عظم و صورت و اعضاء و افاضه روح و تنميه و تغذيه و غير اينها تمام بدون اختيار و بدون علم است و خداوند عالم تمام مخلوقات و اشياء را از روي علم و قدرت ايجاد ميفرمايد.
وَ هُوَ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ و مراد از شي‌ء ما يشي‌ء وجوده است و بعبارت ديگر ماهيت که لباس وجود پوشيده باشد و وجودش غير ماهيت او است و اينکه خاص ممکنات است که گفتند (الممکن زوج ترکيبي) و اطلاق شي‌ء بر خداوند غلط است زيرا صرف وجود و محض وجود و بحث وجود است (الحق ماهيته انيّته اذ مقتضي العروض معلوليته) و اينکه گفتند (شي‌ء لا کالاشياء) نوع عنايت است يعني وجوديست نه مثل ساير موجودات.