اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ ما أَشرَکُوا وَ ما جَعَلناک‌َ عَلَيهِم حَفِيظاً وَ ما أَنت‌َ عَلَيهِم بِوَکِيل‌ٍ (107)
و اگر خدا ميخواست شرک نميآوردند و ما قرار نداديم تو را بر آنها که حفظ آنها را بکني و نه تو را وکيل بر آنها.
از اينکه آيه استفاده ميشود که مراد از اعراض در آيه قبل معناي دوم است که اعراض از دعوت باشد و در اينجا و در بسياري از آيات يک مسئله مشکله که بسياري از عامه بلکه بسياري از حکماء را که جبريه باشند در شبهه جبر انداخته و تمسک باين آيات کردند که ايمان و کفر و شرک و اطاعت و عصيان و کليه افعال بشري در تحت اختيار آنها نيست اگر خدا خواست ايمان ميآورند و اطاعت ميکنند
جلد 7 - صفحه 165
و اگر نخواست و مشيئة او تعلق نگرفت بطرف کفر و شرک و عصيان ميروند و ما مکرر در ذيل اينکه آيات و در باب جبر و تفويض در کلم الطيب مجلد اول بيان کرده‌ايم که هيچ فعلي در عالم واقع نميشود تا مشيئة الهي تعلق نگيرد ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ حشر آيه 5، و لکن در افعال اختياريه عباد يکي از مقدمات فعل اختيار عبد است و خداوند هم علمش بهمه چيز تعلق گرفته و چون ميداند که مشرک يا کافر يا عاصي اختيار ايمان و اطاعت نميکند لذا مشيئت او هم تعلق نميگيرد اينکه آيه شريفه مفاد وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ ما أَشرَکُوا است اينکه است که اگر خدا ميدانست که اينها اختيار ايمان و توحيد ميکنند مشيئت او تعلق ميگرفت بايمان آنها و ترک شرک لکن ميداند که اختيار نميکنند لذا مشيئت او هم تعلق نگرفته لذا گفتند:
علم ازلي علّت عصيان بودن || در نزد حکيم غايت جهل بود
در جواب خيّام که گفت:
مي خوردن من حق ز ازل ميدانست || گر مي نخورم علم خدا جهل بود
جواب او اينست که چون تو باختيار خود مي ميخوري حق ز ازل ميدانست نه چون حق از ازل ميدانست تو مي زهر مار ميکني.
وَ ما جَعَلناک‌َ عَلَيهِم حَفِيظاً گذشت تفسيرش که فقط پيغمبر مأمور بدعوت و تبليغ است تا مادامي که احتمال اجابت در آنها ميدهد ولي پس از قطع بعدم اجابت و اخبار خدا به اينکه ايمان نميآورند دعوت لغو صرف است مگر براي اتمام حجت که فرداي قيامت نگويند لَو لا أَرسَلت‌َ إِلَينا رَسُولًا فَنَتَّبِع‌َ آياتِک‌َ مِن قَبل‌ِ أَن نَذِل‌َّ وَ نَخزي طه آيه 134، چنانچه در باب امر بمعروف و نهي از منکر هم يکي از شرائط آن احتمال تأثير است و با قطع بعدم تأثير واجب نيست مگر براي اتمام حجت که نگويند کسي بما نگفت.
جلد 7 - صفحه 166
وَ ما أَنت‌َ عَلَيهِم بِوَکِيل‌ٍ تو مسئول آنها نيستي و مأمور بحفظ آنها فقط وظيفه تو دعوت و ابلاغ و اتمام حجت است تا زماني که قابل هدايت باشند اگر از قابليت افتادند ديگر دعوت هم لازم نيست.
و فرق بين حفيظ و وکيل اينست که اگر جماعتي را بدست کسي سپردند او را مأمور ميکنند که حفظ آنها را تا حدّ قدرت نمايد و اگر بر خطاء رفتند او مسئول است که معني وکيل است، خدا ميفرمايد من آنها را بتو نسپرده‌ام که حفظ آنها در عهده تو باشد و تو هم مسئول خطاهاي آنها نيستي
حافظ وظيفه تو دعا گفتن است و بس || در بند آن مباش که نشنيد يا شنيد