تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ کَذلِکَ زَيَّنَّا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما کانُوا يَعْمَلُونَ (108)
ترجمه
و دشنام ندهيد کسانيرا که ميخوانند جز خدا را پس دشنام دهند خدا را از روى تعدّى و بى‌دانشى اين چنين زينت داديم براى هر فرقه عملشان را پس بسوى پروردگارشان است بازگشتشان پس خبر دهد آنها را بآنچه بودند که ميکردند.
تفسير
محاجّه با خصم بايد باقامه برهان باشد نه بدشنام دادن و ناسزا گفتن چون اين عمل علاوه بر آنکه طرف را منقاد نمى‌کند موجب مزيد عناد و تجرّى او مى شود و بسا باشد که او را وادار کند بدشنام دادن بخدا و پيغمبر (ص) لذا خداوند اهل ايمان را از اين امر نهى فرموده است در مجمع و قمى ره از حضرت صادق (ع) نقل نموده که پرسيدند از معناى فرموده پيغمبر (ص) که شرک مخفى‌تر است از حرکت مورچه بر سنگ سياه در شب تار فرمود اهل ايمان دشنام ميدادند معبودهاى اهل شرک را آنها هم دشنام
جلد 2 صفحه 366
ميدادند معبود اهل ايمان را پس خداوند نهى فرمود ايشانرا از دشنام دادن خدايان اهل شرک تا آنها هم خداى اهل ايمان را دشنام ندهند پس اهل ايمان مشرک شدند از راهى که نمى‌دانستند و در کافى از آنحضرت نقل نموده که مبادا دشنام دهيد دشمنان خدا را وقتى که مى‌شنوند مبادا دشنام دهند آنها خدا را از روى جهالت و عياشى ره از آنحضرت نقل نموده که پرسيدند از اين آيه فرمود کسيرا ديدى که خدا را دشنام دهد گفته شد خير چگونه ميشود فرمود کسيکه ولىّ خدا را دشنام دهد دشنام داده است خدا را و در اعتقادات از آنحضرت نقل نموده است که گفته شد ما ميبينيم در مسجد مرديرا که لعن و سبّ ميکند دشمنان شما را فرمود خدا لعنت کند او را چرا متعرّض ما شده است و اين آيه را تلاوت فرمود و در تفسير آن فرمود سبّ نکنيد آنها را همانا آنها هم سب مى‌کنند شما را و کسيکه سب کند دوست خدا را سب نموده است خدا را پيغمبر (ص) بامير المؤمنين (ع) فرمود کسيکه دشنام دهد تو را مرا دشنام داده و کسيکه مرا دشنام دهد خدا را دشنام داده و کسيکه خدا را دشنام دهد خدا او را بروى در آتش جهنّم مى‌اندازد و هر فعل که از فاعل مختار صادر ميشود اول تصور آنرا مينمايد بعد حسن او در نظرش جلوه مى‌کند بعد ميل ميکند بآن بعد عزم مينمايد بعد اراده ميکند بعد بجا مياورد و هيچ يک از اين مراتب بى‌اذن خدا واقع نمى‌شود و اگر خواسته باشد جلوگيرى ميکند و نميگذارد واقع شود خواه فعل طاعت باشد خواه معصيت نهايت آنکه وقتى عنايت الهى شامل حال کسى باشد طاعت را در نظر او جلوه ميدهد و وقتى عنايت خود را از کسى سلب فرمود براى عدم لياقت او او را بحال خود واگذار ميکند و او بطبع خود که آنرا هم خدا باو داده شوق بمعصيت پيدا مى‌کند و در نظرش جلوه مينمايد و باختيار ايجاد ميکند و گاهى هم شيطان با نفس امّاره او کمک مى‌کند و فعل قبيح را در نظر او حسن جلوه مى‌دهد و چون خالق همه موجودات خدا است و ميتواند بنده را منصرف نمايد از کار زشت و تشويق کند بعمل خير و توفيق دهد بطاعت صحيح است گفته شود خدا زينت داد است عمل هر قوميرا از مطيع و عاصى در نظر آنها ولى خدا معصيت را در نظر بنده جلوه نميدهد بلکه آن از عمل شيطان است و در هر حال فعل از اختيار و اراده فاعل خارج نمى‌شود و مصحّح ثواب و عقاب اختياريّت فعل است چنانچه قمى ره فرموده که بجا آوردند بعد از اختيارشان و دخولشان در فعل پس نسبت داده است آنرا خدا بخودش
جلد 2 صفحه 367
و دليل بر آنکه اين نسبت مسبوق بفعل اختيارى آنها بوده آنستکه خداوند فرموده است پس بسوى پروردگار است بازگشت آنها پس محاسبه و مجازات مينمايد آنها را بر عملى که از آنها صادر شده است و بعضى گفته‌اند زينت داده است خدا عمل هر قوميرا در نظر آنها باعتقاد خودشان که ميگويند خدا ما را امر بآن نموده است پس آگاه ميکند آنها را در قيامت بصحّت و فساد اعتقادشان و محتمل است مراد آن باشد که چنانچه زينت پيدا کرده است در نظر آنها عمل قبيحشان زينت داديم ما براى هر امّتى از امم انبيا اعمال صالحه آنها را به بيان منافع دنيوى و ثواب أخروى و در قيامت معلوم ميشود زشتى و زيبائى اعمال و نسبت شرک خفى باهل ايمان در روايت سابق براى سبب سب کفار شدن است.