تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَ ما يُشْعِرُکُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ (109)
ترجمه
و سوگند ياد کردند بخدا بسخت‌ترين سوگندهاشان که اگر بيايد ايشان را آيتى هر آينه بگروند البته بآن بگو جز اين نيست که آيتها نزد خدا است و چه چيز دانا کرده است شما را که آن آيت چون بيايد نميگروند.
تفسير
کفار قريش با آنکه معجزات باهرات را مکرّر از پيغمبر (ص) مشاهده نموده بودند و ايمان نياورده بودند يکروز عرض کردند اگر کوه صفا را براى ما طلا کنى ما ايمان ميآوريم پيغمبر (ص) با آنکه ميدانست دروغ ميگويند سؤال فرمود که اين مسلّم است قسم‌هاى مؤکّده ياد نمودند که در اين صورت ايمان ميآوريم مسلمانان هم مشتاق شدند بانجام اين امر آنحضرت هم برخواست براى دعا که جبرئيل نازل شد و مخيّر فرمود آنحضرت را بين اجابت دعا و نزول عذاب در صورت تخلّف قريش و بين امهال آنها تا بعدا يا مسلمان شوند يا از نسل آنها مسلمانان بوجود آيند و آنحضرت چون رحمة للعالمين بود و ميدانست باز هم آنها ايمان نمى‌آورند فعلا و اين معجزه را هم نسبت بسحر ميدهند شق دوم را اختيار فرمود و گفته‌اند اين آيه نازل شد که مفادش بعد از ذکر اجمالى از واقعه مذکوره ماموريت پيغمبر (ص) است که در جواب کفار بگويد که کليه معجزات منوط باراده الهى است که اگر حکمت و مصلحت اقتضا نمايد جارى ميکند آنرا بدست پيغمبر و الّا هيچ پيغمبرى بقدرت و اراده خود نميتواند معجزى بياورد و بمسلمانان بفرمايد شما از کجا ميدانيد که همان معجزى هم که خواستند اگر واقع شود آنها ايمان مى‌آورند چون
جلد 2 صفحه 368
من ميدانم که ايمان نمى‌آورند و بنابر اين کلمه ما براى استفهام انکارى است و کلمه انّ بفتح همزه مصدريّه است و ضميرها بآيه مطلوبه عود مينمايد و مفاد ايمانهم که مفعول دوم يشعر کم است چون فضله است ذکر نشده و آن از جمله انّها اذا جاءت لا يؤمنون استفاده مى‌شود ولى بايد کلمه يؤمنون بعد از اذا جاءت تقدير شود و بعضى انّ بکسر همزه قرائت نموده‌اند و بنابر اين امر اسهل است چون ابتداء کلام است و قبل از آن بايد بحالهم تقدير نمود و اين حذف رائج است و بنابر قرائت فتح بعضى انّ را بمعنى لعل گرفته‌اند و مؤيد آن قرائت ابىّ است که لعلّها قرائت نموده است و بعضى لا را زائده قرار داده‌اند و در هر حال مراد معلوم است چون در آيه بعد فرموده کما لم يؤمنوا به اول مرة و بعضى لا تؤمنون بتا قرائت نموده‌اند و بنابر اين خطاب بکفار است و بنظر حقير قرائت انّها بکسر ارجح و خالى از خلل است و اللّه اعلم ..