تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصارَهُمْ کَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ نَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (110)
وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصارَهُمْ: و چون آيات مفترحه بديشان آيد، برگردانيم دلهاى ايشان را آن هنگام از تصديق آن، و چشمهاى آنها را از ديدن راه حق بر وجه تخليه و خذلان، پس ايمان نياورند در آخر کار کَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ:
همچنانکه ايمان نياوردند به آنچه نازل شد اول مرتبه بر ايشان مانند شق القمر و غير آن به جهت عناد و انکار. در مجمع «2» فرمايد: در کيفيت تقليب ايشان دو قول است: 1- آنکه تقليب ايشان بر جهنم باشد، يعنى شعله‌ها و جمره‌هاى جهنم ببينند و قلبهاى ايشان منقلب گردد چنانچه فرمايد وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ. «3» 2- آنکه تقليب قلب و چشم آنها به جهت شدت حسرت و ندامت و گرفتگى نفس ايشان باشد وَ نَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ: و واگذارديم ايشان را در سرکشى ايشان در حالى که سرگشته و حيران و راه به حق نبرند، يعنى پس از سوء اختيار
«1» انفال آيه 33.
«2» مجمع البيان، ج 2، ص 349.
«3» غاشيه آيه 2.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 355
ايشان کفر را، آنها را به عمل خود واگذاشتيم و بر سبيل قهر و جبر، منع ايشان نکنيم، تا در وادى ضلالت سرگشته و حيران بمانند؛ يا آنکه ما مى‌دانيم عقايد خبيثه و خيانت ايشان را، و بدين سبب انزال معجزات مقترحه ننمائيم، زيرا مى‌دانيم که از غايت عناد و انکار، ايمان نياورند و به کفر باقى باشند.
تفسير صافى «1»- قال علىّ عليه السّلام انّ اوّل ما يقلّبون عليه من الجهاد الجهاد بايديکم ثمّ الجهاد بالسنتکم ثمّ الجهاد بقلوبکم فمن لم يعرف قلبه معروفا و لم ينکر منکرا آنکس قلبه و جعل اعلاه اسفله فلم يقبل خيرا ابدا. حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: اول چيزى که برمى‌گرديد بر او از جهاد، جهاد به دستهاى شما است، پس جهاد به زبانهاى شما، پس جهاد به قلوب شما است. پس هر که نيکو نيابد قلب او معروفى را و انکار نکند منکرى را، زير و رو شود قلب او، و قرار داده شود اعلاى آن اسفل. پس قبول نکند خير را ابدا.