اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ نُقَلِّب‌ُ أَفئِدَتَهُم وَ أَبصارَهُم کَما لَم يُؤمِنُوا بِه‌ِ أَوَّل‌َ مَرَّةٍ وَ نَذَرُهُم فِي طُغيانِهِم يَعمَهُون‌َ (110)
و برميگردانيم و وارونه ميکنيم قلب‌هاي آنها را و چشمهاي آنها را چنانچه در دفعه اول ايمان نياوردند و واميگذاريم آنها را در طغيان و سرکشي خود سرگردان باشند.
وَ نُقَلِّب‌ُ أَفئِدَتَهُم بسيار تعجب است از بعض مفسرين شيعه که دست از ظاهر آيه برميدارند و نظر هم باخبار ائمه عليهم السّلام ندارند براي توهّم اينکه جبر لازم نيايد تفسير آيات برأي ميکنند ميگويند معني نقلب يعني در قيمة در آتش جهنم يا معني نجازيهم في الاخرة يا معني ادخال غم و حزن في قلوبهم و ما اولا اشاره ببعض اخبار ميکنيم بعد مفاد ظاهر آيه که احتياج بتفسير و تأويل نداشته باشد بيان ميکنيم، در روايت ابي الجارود که مروي از علي بن ابراهيم است که از حضرت باقر عليه السّلام فرمود
(و ننکس قلوبهم و نعمي ابصارهم)
و از امير المؤمنين عليه السّلام نقل ميکند فرمود
(فمن لم يعرف قلبه معروفا و لم ينکر منکرا
جلد 7 - صفحه 171
نکس قلبه و جعل اسفله اعلاء فلا تقبل خيرا ابدا.)
توضيح الکلام- مراد از قلوب در آيات بسيار و در اخبار اطهار اينکه جسم صنوبري نيست بلکه آن روح ملکوتي و نفس ناطقه انساني است و اينکه در ابتداء امر صاف و زلال است و در اخبار از حضرت باقر عليه السّلام و حضرت صادق عليه السّلام داريم که انسان موقعي که معصيت کرد خال سياهي در قلب او حادث ميشود و بازدياد معاصي اينکه نقطه سياه بزرگ ميشود تا مادامي که خال سفيد هنوز باقيست اميد خير در او هست که موفق بتوبه شود و موعظه در او اثر بگذارد و اما اگر تمام قلب سياه شد در يک حديث ميفرمايد
(صار قلبه منکوسا)
و در يک حديث ميفرمايد
(صار اعلاه اسفله)
(فلا يرجي بخير)
و همين است معناي قساوت قلب و مفاد آيه شريفه ثُم‌َّ قَسَت قُلُوبُکُم مِن بَعدِ ذلِک‌َ فَهِي‌َ کَالحِجارَةِ أَو أَشَدُّ قَسوَةً وَ إِن‌َّ مِن‌َ الحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنه‌ُ الأَنهارُ وَ إِن‌َّ مِنها لَما يَشَّقَّق‌ُ فَيَخرُج‌ُ مِنه‌ُ الماءُ وَ إِن‌َّ مِنها لَما يَهبِطُ مِن خَشيَةِ اللّه‌ِ بقره آيه 69 پس معناي اينکه جمله اينست که قلب سياه شده ديگر نور ايمان در آن تابش نميکند و معجزه در آن اثر نميگذارد.
و ابصارهم مراد بصر رأس نيست بلکه بصر روح و قلب است که کور شده حقايق را نمي‌بيند يا شهوات و هواهاي نفسانيه در چشم قلب را بسته يا در تاريکي جهل و ناداني افتاده معارف حقّه را مشاهده نميکند.
کَما لَم يُؤمِنُوا بِه‌ِ أَوَّل‌َ مَرَّةٍ يعني ابتداء امر که هنوز تقاضاي اينکه آيات اقتراحيه را نکرده بودند معجزه قرآن و ساير ما صدر عن النبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را که ديده بودند ايمان نياورده بودند آنهم منشأ آن همين قساوت قلب بوده و اينکه منشأ باقيست
(بر سيه‌دل چه سود خواندن وعظ || نرود ميخ آهنين بر سنگ)
(گليم بخت کسي را که بافتند سياه || بآب زمزم و کوثر سفيد نتوان کرد)
و مکرر گفته شد که اينکه نوع تعبيرات مورث جبر نميشود.
جلد 7 - صفحه 172
وَ نَذَرُهُم يعني آنها را بخود واميگذاريم و اگر خدا بنده را بخود واگذارد شيطان بر او مسلط ميشود، دنيا در نظرش جلوه ميکند، هواهاي نفسانيه در نظرش حسن و نيک ميشود و مشمول آيه شريفه ميشود قُل هَل نُنَبِّئُکُم بِالأَخسَرِين‌َ أَعمالًا الَّذِين‌َ ضَل‌َّ سَعيُهُم فِي الحَياةِ الدُّنيا وَ هُم يَحسَبُون‌َ أَنَّهُم يُحسِنُون‌َ صُنعاً کهف آيه 103 و 104.
فِي طُغيانِهِم طاغي کسي را گويند که در کفر يا ظلم يا معصيت از حدّ تجاوز کند زيرا عمل زشت هم حدّي دارد يَعمَهُون‌َ سرگردان، حيران، راه بجايي ندارند، پناه‌گاهي و دادرسي از براي آنها نيست.