اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو أَنَّنا نَزَّلنا إِلَيهِم‌ُ المَلائِکَةَ وَ کَلَّمَهُم‌ُ المَوتي وَ حَشَرنا عَلَيهِم کُل‌َّ شَي‌ءٍ قُبُلاً ما کانُوا لِيُؤمِنُوا إِلاّ أَن يَشاءَ اللّه‌ُ وَ لکِن‌َّ أَکثَرَهُم يَجهَلُون‌َ (111)
و اگر محققا ما بفرستيم بسوي آنها ملائکه را که شهادت بتوحيد و رسالت دهند و مرده‌ها با آنها تکلم کنند و شهادت دهند و جمع کنيم با آنها هر چيزي را از آيات روبرو که مشاهده کنند اينها کساني هستند که هرگز ايمان نميآورند مگر اينکه خدا بخواهد و لکن اکثر آنها در جهالت ميافتند.
وَ لَو أَنَّنا لو امتناعيه است و قضيه فرضيه که بر فرض محال نَزَّلنا إِلَيهِم‌ُ المَلائِکَةَ ميگويند از کجا اينها ملک باشند شايد شيطان باشند وَ کَلَّمَهُم‌ُ المَوتي ميگويند اينکه سحر است و الّا تکلم موتي با تکلم سوسمار و تکلم سنگ‌ريزه و تکلم ستون حنّانه چه تفاوتي دارد.
وَ حَشَرنا عَلَيهِم حشر محشور شدن جمعيت با يکديگر است يعني اجتماع کنند نزد آنها کُل‌َّ شَي‌ءٍ يعني کل آية و معجزة قبلا مقابل آنها که عيانا مشاهده کنند ما کانُوا لِيُؤمِنُوا زيرا قابليت از اينها سلب شده و قساوت قلوب آنها
جلد 7 - صفحه 173
را فروگرفته مثل اينها مثل يزيد بن معاويه است که موقعي که سر مطهر حضرت ابي عبد اللّه عليه السّلام تکلم کند بتلاوت قرآن و کلمه حوقله با چوب خيزران بر لب و دندان بزند، و مثل پسر مرجانه است که موقعي که قطره خون ران نحس او را سوراخ کند با شمشير و تازيانه رفتار کند، و امثال اينها در هر عصر و زماني بسيار هستند نعوذ باللّه.
إِلّا أَن يَشاءَ اللّه‌ُ خداوند مقلب القلوب است و اينها هم سلب اختيار از آنها نشده که نتوانند ايمان آورند و الّا تکليف نداشتند اگر بخواهند و ميخواستند ايمان بياورند البته مشيّت الهي هم با آنها موافقت ميکرد و بشرف ايمان مشرف ميشدند و اينکه موضوع هيچ مربوط بجبر نيست که توهم شود که چون خدا مشيتش تعلق نگرفته اينها ايمان نميآورند اگر تعلق گرفته بود ايمان ميآوردند بلکه قضيه بر عکس است چون ايمان نميآورند مشيت تعلق نگرفته اگر ميخواستند خدا هم آنها را اعانت ميفرمود وَ الَّذِين‌َ جاهَدُوا فِينا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا عنکبوت آيه 69، اگر يک قدم رو باو بروي ده قدم رو بتو ميآيد.
وَ لکِن‌َّ أَکثَرَهُم يَجهَلُون‌َ ظلمت و تاريکي جهل مانع از اينکه است که چشم قلب مشاهده حقايق ديني را بکند، مکرر گفته‌ايم که انسان سبب نديدن او يا کوري است يا آفتي در چشم پيدا شده يا بخواب رفته يا درب چشم بسته شده يا در ظلمت و تاريکي افتاده، و چشم قلب هم همين موانع را دارد و نيز علم نور قلب است
(العلم نور يقذفه اللّه في قلب من يشاء)
جهل تاريک ميکند قلب را و لذا دعات باطله هميشه در مقام عوام‌فريبي هستند نزديک علماء نميآيند و تمام سرکار با جهّال دارند
(اللهم نوّر قلوبنا بنور معرفتک
تا آخر دعاء) إِنَّما يَخشَي اللّه‌َ مِن عِبادِه‌ِ العُلَماءُ فاطر آيه 25، و از اينکه جهت علم را وزير عقل شمردند و جهل هم دو قسم است جهل بسيط که ملتفت و دانا است به اينکه جاهل است اميد
جلد 7 - صفحه 174
است در مقام رفع آن برآيد و جهل مرکب که خيال ميکند عالم است و جاهل بجهل خود است که علاج اينکه جهل بسيار مشکل است حتي از حضرت عيسي عليه السّلام است که من مرده را زنده ميکنم ولي جاهل مرکب را نميتوانم هدايت کنم
آن کس که نداند و نداند که نداند || در جهل مرکب ابد الدهر بماند