اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ کَذلِک‌َ جَعَلنا لِکُل‌ِّ نَبِي‌ٍّ عَدُوًّا شَياطِين‌َ الإِنس‌ِ وَ الجِن‌ِّ يُوحِي بَعضُهُم إِلي بَعض‌ٍ زُخرُف‌َ القَول‌ِ غُرُوراً وَ لَو شاءَ رَبُّک‌َ ما فَعَلُوه‌ُ فَذَرهُم وَ ما يَفتَرُون‌َ (112)
و همين نحو قرار داديم از براي هر پيغمبري دشمني از شياطين انسي و جنّي که وسوسه ميکنند يکديگر را بگفتارهاي مزخرف که صورت ظاهر دارد و مغز و حقيقت ندارد براي فريب دادن يکديگر و اگر مشيت پروردگار تو تعلق بگيرد هراينه نميکردند اينکه کار را پس واگذار آنها را و افتراهاي آنها که مي‌بندند.
و کذلک يعني همين نحوي که تو دشمنهاي انسي و جنّي داري انبياء سلف مبتلي بودند جَعَلنا لِکُل‌ِّ نَبِي‌ٍّ اعم از رسل و انبياء غير مرسل، اولو العزم و غير اولي العزم زيرا لفظ کل از الفاظ عموم است شامل تمام ميشود و اشکال به اينکه خداوند چگونه براي انبياء خود دشمن جعل ميفرمايد بسيار واهي و بي‌مغز است زيرا نظام جملي عالم که بر وفق حکم و مصالح جعل شده و البته اگر بهتر از اينکه بود خداوند آن نحو قرار ميداد بايد مؤمن، کافر، عادل، فاسق، زيبا، زشت، بصير، اعمي، صحيح، سقيم، غني، فقير، زن، مرد، ظالم، مظلوم، عزيز، ذليل باشند و بنده اگر پي بحکم و مصالح او برد دليل بر اينکه بر خلاف حکمت است نيست زيرا آدم و شيطان، هابيل و قابيل، ابراهيم و نمرود، موسي و فرعون حضرت محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و بو جهل، حضرت علي عليه السّلام و عمر، حضرت حسن عليه السّلام و معاويه،
جلد 7 - صفحه 175
حضرت امام حسين عليه السّلام و يزيد و هکذا حق و باطل، ايمان و کفر، مظلوم و ظالم عادل و فاسق، مطيع و عاصي، صبيح و قبيح، غني و فقير، صحيح و سقيم لازم دارد
جهان چون چشم و خال و خدّ و ابروست || که هر چيزي بجاي خويش نيکو است
مهندسي که بگل نکهت و بگل جان داد || بهر که هر چه سزاوار حکمت است آن داد
مسلّما اگر نقشه ديگري بهتر بود آن نقشه را عملي ميفرمود لا يُسئَل‌ُ عَمّا يَفعَل‌ُ وَ هُم يُسئَلُون‌َ انبياء آيه 23، و اينکه نه منافات با دستگاه تشريعي دارد نه موجب جبر ميشود چنانچه مکرر اشاره شده.
عَدُوًّا شَياطِين‌َ الإِنس‌ِ وَ الجِن‌ِّ شيطان بمعني طاغي و عاتي و سرکش است و بر مکار و حيله‌باز و متقلب هم اطلاق ميشود چون صفت بارز شيطان اينست و لذا جميع کفار و دعات باطله و مرده جن‌ّ از مصاديق اينکه عنوان هستند و البته اينها اعداء حق و انبياء و اولياء و اهل ايمانند يُوحِي بَعضُهُم إِلي بَعض‌ٍ وحي القاء بقلب است اگر از طرف ملک باشد الهام است و اگر از طرف شياطين وسوسه است در سوره ناس بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ قُل أَعُوذُ بِرَب‌ِّ النّاس‌ِ مَلِک‌ِ النّاس‌ِ إِله‌ِ النّاس‌ِ مِن شَرِّ الوَسواس‌ِ الخَنّاس‌ِ الَّذِي يُوَسوِس‌ُ فِي صُدُورِ النّاس‌ِ مِن‌َ الجِنَّةِ وَ النّاس‌ِ که اينکه افراد شياطين انس و جن‌ّ وسواس خنّاس هستند و يوحي يوسوس في صدور النّاس است.
زُخرُف‌َ القَول‌ِ زخرف چيزي را گويند که صورت ظاهرش خوب نما است ولي مغز و حقيقت ندارد و زخرف القول القاء شبهه است در قلوب و شبهه را شبهه گفتند بمناسبت اينکه باطل را شبيه حق جلوه ميدهد مي‌گويي اشتباه کردم يعني باطل را خيال حق نمودم امر بر فلاني مشتبه شده يعني باطل در نظرش حق است غرورا براي فريب دادن و گول زدن و از راه در بردن ديگران است.
وَ لَو شاءَ رَبُّک‌َ ما فَعَلُوه‌ُ يعني اگر صلاح بر خلاف اينکه بود البته آن
جلد 7 - صفحه 176
نقشه عملي ميشد چنانچه بيان کرديم چون در مقام خود گفته‌ايم اراده از صفات ذات است وفاقا للحکماء و محققين از علماء و خلافا للمتکلمين که از صفات فعل شمرده‌اند و برگشتش بعلم است، اراده در عباد علم با نفع است که محرّک عضلات است نحو الفعل و در باري علم بصلاح است که در موقع صلاح ايجاد ميفرمايد و اينکه با قدم علم و حدوث عالم منافات ندارد ازلا ميدانسته که صلاح در ايجاد عالم است بموقع خود و قبل از موقع صلاح نبوده و بعد از آن هم صلاح نيست.
فَذَرهُم وَ ما يَفتَرُون‌َ پس آنها را واگذار هر چه ميخواهند افتراء و تهمت و کلمات ناروا بزنند و بگويند چون حکمت بالغه اينکه نحو اقتضاء دارد (گر تو نمي‌پسندي تغيير ده قضا را) بايد بنده فقط بوظيفه خود عمل کند و در جميع واردات و قضاهاي الهي تسليم باشد نگاه کنيد حضرت ابا عبد اللّه عليه السّلام با اينکه همه واردات در مناجات با پروردگار در مقتل عرض کند
(الهي رضا بقضاک صبرا علي بلاک)
و حضرت زينب سلام اللّه عليها بابن مرجانه بفرمايد
(هؤلاء قوم کتب اللّه عليهم القتل فبرزوا الي مضاجعهم.)