اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِن تُطِع أَکثَرَ مَن فِي الأَرض‌ِ يُضِلُّوک‌َ عَن سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ إِن يَتَّبِعُون‌َ إِلاَّ الظَّن‌َّ وَ إِن هُم إِلاّ يَخرُصُون‌َ (116)
و اگر اطاعت کني اکثر کساني که در زمين هستند تو را گمراه ميکنند از راه خدا اينها (يعني اکثر مردم) متابعت نميکنند مگر گمان را و نيستند مگر بحدس و تخمين رفتار ميکنند.
وَ إِن تُطِع اطاعت امتثال امر است و وجوب اطاعت عقلي است مولويت در او اعمال نشده زيرا تسلسل لازم ميآيد و اوامر اطاعت ارشادي است ارشاد بحکم عقل است زيرا بر موافقت او ثوابي جز امتثال همان اوامر و بر مخالفت آن جز
جلد 7 - صفحه 182
ترک آن مترتب نميشود مثلا مولي فرمود صل‌ّ اگر اتيان کردي قابليت ثواب صلوة را داري ديگر امر باطاعت ثواب ديگري ندارد و عقل فقط حکم بوجوب اطاعت خدا ميکند و کساني که خدا امر باطاعت آنها کرده مثل أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُول‌َ وَ أُولِي الأَمرِ مِنکُم نساء آيه 62، و اطاعت والدين و شوهر و اطاعت علماء اعلام و اطاعت موالي نسبت بعبيد و اماء و امثال اينها، اما اطاعت غير اينها واجب نيست اگر ضرر ديني و اخروي و دنيوي ندارد جائز است و الّا حرام است مثل مورد آيه که ميفرمايد أَکثَرَ مَن فِي الأَرض‌ِ و اينکه دلالت ندارد که فقط نهي کند از متابعت اکثريت بلکه چون اکثر من في الارض اهل ضلالت هستند اطاعت احدي از آنها جايز نيست بلکه اطاعت اکثريت معقول نيست چون نظريات آنها مختلف است هر کدام بر خلاف ديگري است و موجب تناقض يا تضاد ميشود يُضِلُّوک‌َ عَن سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ چون مقاله آنها خلاف حق است و تمام بر باطل است بايد مخالفت آنها کرد نه اطاعت و سدّ از راه الهيست إِن تَتَّبِعُون‌َ إِلَّا الظَّن‌َّ و عمل بظن‌ّ بادله اربعه جايز نيست بخصوص در باب عقائد که اولين امري که در عقائد لازم است تحصيل علم است تا عقيده قلبي حاصل شود.
اشکال- پس در باب احکام چرا بخبر واحد و ظواهر الفاظ و ساير ظنون اجتهاديه عمل ميکنند.
جواب- مرحوم صاحب معالم ميفرمايد (ظنية الطريق لا ينافي قطعية الحکم) توضيح- موقعي که دليل قطعي قائم شد بر حجيت خبر واحد يا ظواهر الفاظ بلکه اصول لفظيه و عمليه مکلف قطع بحکم ظاهري که مکلف باو است پيدا ميکند و لو قطع بواقع نداشته باشد چون واقع مادامي که حکم ظاهري کشف خلاف نشده فعلية ندارد بلکه ميتوان گفت که بسياري از ارباب ضلال ظن‌ّ هم ندارند يا شک صرف است يا ظن‌ّ بر خلاف بلکه بسا قطع بر خلاف دارند مع ذلک دست برنميدارند
جلد 7 - صفحه 183
وَ جَحَدُوا بِها وَ استَيقَنَتها أَنفُسُهُم نمل آيه 14 يَعرِفُونَه‌ُ کَما يَعرِفُون‌َ أَبناءَهُم بقره آيه 141 و انعام آيه 20.
وَ إِن هُم إِلّا يَخرُصُون‌َ خرص بمعني تخمين است و قريب المعني است با قياس و استحسانات عامه که عمده مدرک عامه در احکام خود همين قياسات و استحسانات و مناطات ظنيه است چون دست آنها از اخبار اهل بيت عليهم السّلام کوتاه است و در اخبار ما نهي اکيد کرده‌اند از عمل بقياس حتي دارد در خبر ابان
(اذا قيست محق الدين)
سيد بحر العلوم ميفرمايد (و ليس من مذهبنا قياس) (اول من قاس هو الإبليس) و اينکه آيه اگرچه خطاب بپيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است لکن در مقام گوشزد مؤمنين است که جايي که اگر مثل پيغمبر (ص) اطاعت آنها را کند گمراهش ميکنند شما مؤمنين نبادي آلوده شويد بلکه اعراض کنيد.