اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَ قُولُوا انظُرنا وَ اسمَعُوا وَ لِلکافِرِين‌َ عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ (104)
(اي کساني که ايمان آورده‌ايد کلمه «راعنا» را نگوئيد و بجاي آن بگوئيد «انظرنا» و بشنويد، و براي کافران عذاب دردناک است) در تفسير الميزان در ذيل آيه متعرض است که اولا در قرآن بخطاب يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا در هشتاد و پنج مورد اهل ايمان را مخاطب قرار داده و اينکه آيه اولين مورد آنست و ثانيا تعبير باين لفظ «الَّذِين‌َ آمَنُوا» از تشريفاتي است که اختصاص باين امت دارد و از امم سابقه تعبير بقوم و اصحاب و بني اسرائيل شده است، و سپس فرق گذارده است بين الَّذِين‌َ آمَنُوا و مؤمنون که بلفظ اول مؤمنين صدر اول از مهاجرين و انصار اراده شده و از لفظ دوم مطلق اهل ايمان و شواهدي از آيات بر اينکه مطلب آورده است.
و اما در قسمت اول اگر مراد از اولين مورد بحسب نزول باشد درست نيست زيرا سوره بقره مدني است و بسياري از سوره مکي قبل از آن نازل شده، مگر آنکه مراد اولين مورد بحسب ترتيب و ضبط در قرآن و ما بين الدفتين باشد.
جلد 2 - صفحه 134
و اما قسمت دوم علت عدم تعبير از امم سابقه مگر بقوم و نحو آن براي اينکه بوده که ايمان نياورده بودند چنانچه از مفاد آيات ظاهر ميشود و گرنه بر مؤمنين آنها تعبير باين لفظ (الَّذِين‌َ آمَنُوا) شده چنانچه حکايت از نوح «ع» ميفرمايد وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِين‌َ آمَنُوا إِنَّهُم مُلاقُوا رَبِّهِم«1» و نيز درباره صالح «ع» ميفرمايد فَلَمّا جاءَ أَمرُنا نَجَّينا صالِحاً وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا مَعَه‌ُ«2» و درباره هود «ع» ميفرمايد نَجَّينا هُوداً وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا مَعَه‌ُ«3» و غير اينها از موارد ديگر و اما قسمت سوم چنانچه متذکر شده‌ايم خطابات قرآني اختصاص بمشافهين و موجودين زمان خطاب ندارد بلکه بنحو قضاياي حقيقيه است که حمل محمول بر موضوع مقدرة الوجود است و لذا شامل جميع ميشود و احتياج بادله اشتراک در تکليف نداريم.
لا تَقُولُوا راعِنا راعنا صيغه امر از مراعات است و ضمير متکلم مفعول آن است و چنانچه از ظاهر آيه معلوم ميشود مؤمنين هنگام تلاوت آيات و بيان احکام خدمت پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم عرض ميکردند که مراعات و ملاحظه ما را بفرما و قدري تأمّل کن تا ما درست بفهميم و ضبط کنيم و يهود از اينکه کلمه سوء استفاده نموده و بمعني ديگري که در نظر آنهاست و شتم بود در خطاب به پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم قصد ميکردند و خداوند از گفتن اينکه کلمه نهي فرمود و امر نمود که بجاي آن کلمه انظرنا که بهمان معني است استعمال کنيد که دست آويز يهود نشود.
و در الاء الرحمن از تبيان شيخ ره از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده
1- سوره هود آيه 29
2- سوره هود آيه 69
3- سوره هود آيه 58
جلد 2 - صفحه 135
که فرمود کلمه راعنا بعبرانيه سب‌ّ است و مرحوم بلاغي ره ميگويد من کتب عهد قديم را تتبع نموده و يافتم که اينکه کلمه «راع» بمعني شرّ و قبح و شرير است و نا نيز ضمير متکلم است در عبرانيه و الف آن تبديل بواو و يا اماله بواو ميگردد پس راعنا بعبرانيه بمعني شريرنا ميشود«1» و بعضي گفتند راعنا از رعونت بمعني خفت و جهل و حمق است و اينکه معني بر قرائت تنوين راعنا درست آيد يعني «لا تقولوا قولا جهلا» و اينکه قرائت خلاف سياهي و غير معتبر است.
وَ قُولُوا انظُرنا انظرنا را بمعني انتظر الينا تفسير کرده‌اند يعني توقف فرما تا ما کلام ترا بشنويم و تأمل کنيم و بفهميم.
وَ اسمَعُوا عطف به (قولوا) است يعني اوامر و نواهي پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را بشنويد و فراگيريد و بر آن ترتيب اثر دهيد.
وَ لِلکافِرِين‌َ عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ و براي کافرين يعني کساني که جسارت و سب‌ّ برسول خدا کنند يا کساني که حرف او را نشنوند عذاب دردناک است.
1- آلاء الرحمن صفحه 114
136