اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ما يَوَدُّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا مِن أَهل‌ِ الکِتاب‌ِ وَ لا المُشرِکِين‌َ أَن يُنَزَّل‌َ عَلَيکُم مِن خَيرٍ مِن رَبِّکُم وَ اللّه‌ُ يَختَص‌ُّ بِرَحمَتِه‌ِ مَن يَشاءُ وَ اللّه‌ُ ذُو الفَضل‌ِ العَظِيم‌ِ (105)
(کساني که کافر شدند از اهل کتاب و مشرکين و بت پرستان دوست نميدارند که هيچ خيري از پروردگار شما بر شما نازل شود و حال آنکه خدا برحمت خود اختصاص ميدهد هر که را بخواهد و خدا صاحب فضل بزرگ است) چون اهل کتاب مخصوصا يهود تصور مي‌کردند که پيغمبر موعود از آنها است و اينکه امتياز که بعثت رسل و انزال کتب باشد خصيصه آنان است لذا وقتي ديدند پيغمبر موعود از غير آنها است و کتاب آسماني بر او هم نازل شد و حقايقي را که يهود حاضر نبودند کشف شود بوسيله قرآن ظاهر گرديد و در جنگها و غزوات مرتبا پيروز شده و نصرت الهي شامل حالشان گرديد از اينکه جهت حسد بردند و از اينکه خيري از خدا شامل حال پيروان پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم شود بسيار ناراحت و نگران بودند.
و همچنين مشرکين قريش از کبر و نخوتي که داشتند گمان نمي‌بردند کار پيغمبر و آئين او رونقي پيدا کند و از اينکه پيغمبر و يارانش در غزوات مختلف مشمول نصرت و ظفر و ياري الهي ميشدند بسيار اندوهگين و ناراحت بودند و بالجمله اهل کتاب و مشرکين به هيچ وجه حاضر نبودند که خير و خوشي از جانب خدا بر مسلمانان نازل شود و حتي کفار قريش در همان اوان بعثت چنانچه قرآن از آنها نقل ميکند ميگفتند لَو لا نُزِّل‌َ هذَا القُرآن‌ُ عَلي رَجُل‌ٍ مِن‌َ القَريَتَين‌ِ عَظِيم‌ٍ«1»
1- سوره زخرف آيه 30
جلد 2 - صفحه 137
چرا قرآن بر مرد بزرگي از يکي از دو شهرستان مکه و طايف که عروة بن مسعود ثقفي و وليد بن مغيرة باشد نازل نشده است و يهود چنانچه قبلا ذکر شد ميگفتند نُؤمِن‌ُ بِما أُنزِل‌َ عَلَينا بنا بر اينکه مفاد آيه بيان حسد اهل کتاب و مشرکين و بدخواهي آنان نسبت بمسلمين است.
ما يَوَدُّ بمعني ما يتمنّي (آرزو نميکنند) و بمعني ما يحب‌ّ (دوست نميدارند) هر دو آمده و من مِن أَهل‌ِ الکِتاب‌ِ بيانيّه است وَ لَا المُشرِکِين‌َ بحسب لفظ عطف باهل الکتاب است اگر چه بحسب معني معطوف بر الَّذِين‌َ کَفَرُوا ميباشد أَن يُنَزَّل‌َ در محل نصب است بنا بر مفعول بودن براي «يودّ» و من اول در مِن خَيرٍ مِن رَبِّکُم بعضي گفتند زائده و براي تأکيد و استغراق در نفي است و بهتر اينست که گفته شود بيانيه است و بيان أَن يُنَزَّل‌َ عَلَيکُم را مي‌نمايد و من دوم براي ابتداء غايت است و در بعض اخبار خير بقرآن تفسير شده و اينکه از باب اظهر مصاديق آنست و با عموم که جميع خيرات دنيويه و اخرويه باشد منافات ندارد و همچنين رحمت در وَ اللّه‌ُ يَختَص‌ُّ بِرَحمَتِه‌ِ مَن يَشاءُ در خبر منسوب بامير المؤمنين عليه السّلام و حضرت باقر عليه السّلام تفسير بنبوت شده که اجلي مصاديق آن است و منافي با عموم رحمت نيست و اينکه جمله رد بر انديشه باطل آنهاست که توهم ميکنند افاضه رحمت الهي بر بندگان بميل و خواهش آنهاست.
و جمله وَ اللّه‌ُ ذُو الفَضل‌ِ العَظِيم‌ِ بمنزله علت و بيان وجه اختصاص برحمت است بهر که بخواهد.
و فضل بمعني رحمت و بخشش است و شمول آن منوط بقابليت محل است که هر کس را خدا لايق تفضلات و مراحم خود بداند مورد تفضل قرار ميدهد و چون کفار از اهل کتاب و مشرکين لياقت اينکه مراحم الهي را نداشتند لذا شامل حالشان نشد، و چنانچه متذکر شده‌ايم نعم و مثوبات الهي همه از روي
جلد 2 - صفحه 138
تفضل است و ايمان و اخلاق و اعمال صالحه در انسان قابليت ايجاد ميکند و چنانچه در ادعيه وارده دارد «
کل نعمک ابتداء
» همه نعمت‌هاي الهي ابتدايي است و در عوض عمل نيست و کسي بواسطه عبادت استحقاق و طلب پيدا نمي‌کند.