تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ وَ مَنْ کانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها کَذلِکَ زُيِّنَ لِلْکافِرِينَ ما کانُوا يَعْمَلُونَ (122)
شأن نزول «1»- در آثار آمده: روزى که ابو جهل ملعون، جسارت به حضرت نبوى صلى اللّه عليه و آله نمود، آن روز حمزه به شکار بود. پس از مراجعت، مطلع و غضبناک به سر آن بيباک رفت و کمان را بر سر آن ناپاک زد و کلمه شهادت بر زبان راند. آيه شريفه نازل شد.
أَ وَ مَنْ کانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ: آيا آن کسى که بود مرده به کفر يا جهل يا ضلالت، پس زنده گردانيديم او را به اسلام يا علم يا هدايت بوسيله قدرت و
«1» مجمع البيان ج 2 ص 359.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 367
تمکين و منع علت و نصب ادله و الطاف و اسباب توفيق وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً: و قرار داديم مر او را نورى از حجج و براهين تا تميز دهد بين حق و باطل يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ: راه مى‌رود به آن نور هدايت در ميان مردم يا در روز قيامت به نور طاعت و ايمان راه رود ميان مردم. مراد به نور، يا علم يا قرآن يا ايمان است کَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ: مانند کسى است که در تاريکيهاى کفر و ضلالت و جهالت مانده باشد لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها: در حالتى که نيست خارج شونده از غايت فرط عناد (همزه براى انکار) يعنى: نيست زنده به نور اسلام، يعنى حمزه مثل گرفتار ظلمات کفر و آثام، يعنى ابو جهل لعين. از امام محمّد باقر عليه السّلام مروى است «1»: آيه در حق عمار ياسر نازل شد وقتى که به شرف اسلام مشرف، و ابو جهل در نادانى راسخ، و قبول ايمان ننمود. اولى آنکه آيه عامست نسبت بهر مؤمن و کافر. يکى از صلحا اين آيه خواند و گفت نشان اين «حيات» سه چيز است: 1- عزلت از خلق 2- خلوت با حق 3- دوام ذکر به زبان و دل در همه حال.
تنبيه- در تفسير بيضاوى بعض علما بيانى نموده‌اند: «او من کان ميتا» اشاره به مرتبه اولى انسانى است و او استعداد محض که مسمى است به عقل هيولائى. «فاحييناه» اشاره به مرتبه ثانيه مسمى به عقل بالملکه و او اين است که حاصل شود براى او علوم کليّه اوليه. «و جعلنا له نورا» اشاره به مرتبه ثالثه و او مرتبه‌اى است که حاصل شده براى او معقولات مکتسبه، لکن بالفعل حاضر نباشد، بلکه به حيثيتى است هر زمانى که استرجاع و استحضار آن نمايد، قادر بر او باشد، و لذا ناميدند عقل بالفعل «يمشى به فى النّاس» اشاره بمرتبه رابعه انتهائيه که مسمى است به عقل المستفاد حاصل شده معارف قدسيه و جلاى روحانيه که براى نفس حاضر است بالفعل و جوهر روح مشرق به اين معارف باشد و تسميه کافر به ميت جهت آن است که کافر به حيات خود منتفع نشود و غيرهم از او انتفاعى نبرد، پس حال او اسوء و اقبح باشد، زيرا ميت پس از موت
«1» همان مدرک- تفسير صافى، جلد 2، صفحه 154.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 368
کسى از او متضرر نشود.
«ليس من مات و استراح بميّت
انّما الميّت ميت الاحياء»
کَذلِکَ زُيِّنَ لِلْکافِرِينَ: همچنانکه آراسته شده ايمان در قلب مؤمنان، زينت داده شده است براى کفار ما کانُوا يَعْمَلُونَ: آنچه بجا مى‌آورند از عبادت اصنام. مزين کفر؛ شيطان است که وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ* «1» و مزين ايمان در قلوب مؤمنان، رحمان است لقوله حَبَّبَ إِلَيْکُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِکُمْ. «2»