اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ وَ مَن کان‌َ مَيتاً فَأَحيَيناه‌ُ وَ جَعَلنا لَه‌ُ نُوراً يَمشِي بِه‌ِ فِي النّاس‌ِ کَمَن مَثَلُه‌ُ فِي الظُّلُمات‌ِ لَيس‌َ بِخارِج‌ٍ مِنها کَذلِک‌َ زُيِّن‌َ لِلکافِرِين‌َ ما کانُوا يَعمَلُون‌َ (122)
آيا کسي که بود مرده پس زنده کرديم او را و قرار داديم از براي او نوري که بتوسط او در ميان مردم راه رود مثل او مثل کسيست که در تاريکيها باشد و از آنها خارج نشود همين نحو زينت داده شده براي کفار آنچه را که بودند عمل ميکردند موت و حيات نسبت بکليه اشياء دائر مدار آثاريست که از او بايد ظاهر شود اگر ظاهر نشد موت است و اگر ظاهر شد حيات، مثلا اشجار اگر رشد دارد برگ ميدهد، شکوفه ميدهد، بثمر ميرسد زنده است اگر اينکه آثار گرفته شد مرده است، جبال تا موقعي که بصلابت و بر جاي خود قرار دارد زنده است پس از اينکه ريزش کند و از هم متلاشي شود مرده است، حيوان تا حس‌ّ و حرکت دارد زنده است اگر از حرکت افتاد مرده است، و قبلا متذکر روح نباتي و حيواني شده‌ايم ولي روح انساني گفتيم انتقال نشئه است لکن در اينکه آيه شريفه که ميفرمايد أَ وَ مَن کان‌َ مَيتاً فَأَحيَيناه‌ُ مراد روح ايمانيست مؤمن بجميع عقائد حقّه زنده است و غير او چه مشرک باشد يا کافر يا منافق يا اسم اسلام روي خود گذارده ولي ايمان بجميع عقائد حقّه ندارد حتي اگر اسم شيعه هم بخود بسته باشد لکن
جلد 7 - صفحه 192
دوازده امامي نباشد يا منکر بعض ضروريات دين يا مذهب باشد مرده است و اينکه اطلاق در بسياري از آيات شده مثل إِنَّک‌َ لا تُسمِع‌ُ المَوتي نمل آيه 82، و آيه شريفه لِيُنذِرَ مَن کان‌َ حَيًّا يس آيه 7، و غير اينها از آيات و در اشعار منسوبه بامير المؤمنين عليه السّلام است
(النّاس موتي و اهل العلم احياء)
(علي الهدي لمن استهدي ادلّاء)
پس مفاد آيه کساني که از دين خارج بودند مرده بودند ببرکت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و قرآن و علماء متدين شدند مصداق أَ وَ مَن کان‌َ مَيتاً فَأَحيَيناه‌ُ هستند و سياهي قرآن ميتا بتخفيف است و قرائت بتشديد هم شده و لکن مکرر گفته‌ايم معتبر همان سياهي است و قرائت بر خلاف سياهي اجتهاد قرّاء است مدرک خبري ندارند.
وَ جَعَلنا لَه‌ُ نُوراً در بعض اخبار تفسير بامام شده و در بعضي بولايت و در بعضي بامير المؤمنين عليه السّلام و مکرر گفته‌ايم که اينکه نوع تفاسير بيان مصداق اتم‌ّ است منافي با اطلاق و عموم آيه ندارد و مراد از نور نور علم است چنانچه گفتند
(العلم نور يقذفه اللّه في قلب من يشاء)
توضيح الکلام اينکه مؤمن بعد از آني که بشرف ايمان مشرف شد و حيات ايماني باو افاضه شد و از موت کفر و ضلالت نجات يافت احتياج شديد دارد که از ظلمت جهل نجات يابد و بنور علم طريق سعادت را پيدا کند و در آن طريق مشي کند و تحصيل نور علم منوط بوجود عالم است که باو تعليم نمايد و در درجه اول وجود مقدس نبوي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که فرمود
(انا مدينة العلم)
و نائل شدن باين مدينه ممکن نيست مگر بپيروي از علي عليه السّلام و اولاد طاهرين او که فرمود
(و علي بابها)
و در اخبار داريم فرمودند
(نحن ابواب الهدي و العروة الوثقي)
و پيروي از اينکه خاندان منوط بتشرف خدمت علماء اعلام در هر عصر و زمانيست چنانچه از امير المؤمنين عليه السّلام منقول است که فرمود
(طلب العلم اوجب عليکم من طلب المال)
تا آنجايي که جهات اوجب‌تر را بيان ميفرمايد که علم را خداوند در خزينه که قلوب علماء است قرار داده و کليد
جلد 7 - صفحه 193
اينکه در را سؤال قرار داده بايد سؤال کرد تا ابواب علم بروي سائل باز شود و بتواند يَمشِي بِه‌ِ فِي النّاس‌ِ که مشي در اينکه طريق عمل باين علوم است که (العالم بلا عمل کالشجر بلا ثمر) است و البته کسي که حيات ايماني داشته باشد و بنور علم قلبش بلکه جميع اعضاء و جوارحش روشن شود و در اينکه روشنايي مشي کند چشمش نگاه بنامحرم نکند، گوشش را بصداهاي نامشروع فراندهد، دستش بظلم و تعدي دراز نشود، پايش بمجالس فسق و فجور نرود، شکمش از حرام سير نشود، زبانش بکلمات ناپسند باز نشود و بر طبق علمش عمل نمايد، آيا مثل اينکه کَمَن مَثَلُه‌ُ فِي الظُّلُمات‌ِ که حيات ايماني ندارد و ظلمت جهل اطراف قلب او را گرفته و اعضاء و جوارحش تاريک شده و در ضلالت و گمراهي افتاده و هر چه او را فرياد زنند خارج شو از اينکه ظلمت‌کده جهل تا تو را حيات ايماني بخشيم و بنور علم قلبت را روشن کنيم و در طريق سعادت تو را سير دهيم لَيس‌َ بِخارِج‌ٍ مِنها مثل جنيني که در شکم مادر در ظلمات ثلاث گرفتار است و خيال ميکند عالي‌تر و بهتر از عالم رحم نيست تا بتوسط ملک زاجر او را از رحم خارج کنند اينکه کفار و فسّاق هم تصور ميکنند که عالمي بهتر از رحم دنيا نيست و غذايي بهتر از خون بنده‌گان خدا نيست.
کَذلِک‌َ زُيِّن‌َ لِلکافِرِين‌َ ما کانُوا يَعمَلُون‌َ که زينت دهنده شياطين و نفس امّاره و زخارف دنيويه سه دشمن بزرگ در نظر او جلوه‌گر شده تا بتوسط ملک زاجر حضرت ملک الموت او را از اينکه عالم خارج کنند و در زير خاک بعالم برزخ و قيامت و عذاب ابدي سوق دهند
194