اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ کَذلِک‌َ جَعَلنا فِي کُل‌ِّ قَريَةٍ أَکابِرَ مُجرِمِيها لِيَمکُرُوا فِيها وَ ما يَمکُرُون‌َ إِلاّ بِأَنفُسِهِم وَ ما يَشعُرُون‌َ (123)
و همين نحو قرار داديم در هر آبادي بزرگان مجرمين آن آبادي را تا اينکه مکر کنند سايرين آبادي را ولي مکر نميکنند مگر بنفوس خود ولي نميفهمند که با خود مکر ميکنند.
در هر شهرستان و آباديها يک دسته رؤساء و بزرگاني دارد که ساير اهل شهر و ده تابع آنها هستند و اينکه رؤساء براي حفظ مقام رياست خود جلوگيري ميکنند سايرين را که در مقام تحقيق برنيايند و نروند خدمت پيغمبر (ص) و ائمه عليهم السّلام و علماء تا هدايت شوند و بهزار حيله و تزوير اينها را فريب ميدهند و بکفر و ضلالت آنها را سوق ميدهند و غافل از اينکه اينها علاوه از عقوبات کفر و ظلم و شرک و طغيان و معاصي خود عقوبات سايرين هم بر آنها بار ميشود هم عقوبت ضلالت را دارند هم عقوبت اضلال زيرا سه قسم فاعل داريم: فاعل بالمباشرة و بالتسبيب و بالرضا و لذا مي‌گوييم عقوبت اولين و آخرين الي يوم القيمة حمل بر شيخين ميشود چون فعل آنها منشأ تمام فسادهائيست که روي زمين واقع شده و ميشود، اگر گذارده بودند حق بر مسند خود قرار گيرد روي زمين را عدل و داد پر کرده بود لذا ميفرمايد وَ کَذلِک‌َ جَعَلنا مکرر گفته‌ئيم که تقدير و قضاء الهي منافي با سوء اختيار عبد و صحت عقوبت نيست در دعاء کميل ميخواني
(اجريت علي‌ّ حکما اتبعت فيه هوي نفسي و لم احترس فيه من تزيين عدوّي فغرني بما اهوي و اسعده علي ذلک القضاء
الدعاء) لذا نسبت جعل را بخدا ميدهد که بقضاء و تقدير چنين بوده.
فِي کُل‌ِّ قَريَةٍ قرية در قرآن محل اجتماع جمع کثيريست اعم از شهرستانها و دهات اطراف هر چه بزرگ باشد مثل لندن يا کوچک باشد مثل قصبه.
جلد 7 - صفحه 195
أَکابِرَ مُجرِمِيها ممکن است اضافه باشد يعني در ميان مجرمين قرية اکابر آنها يا صفة باشد يعني اکابري که مجرمين آن قريه بودند لِيَمکُرُوا فِيها متعلق بجعلنا که اينکه نحوه جعل شده، و مکر عبارت از عمليست که بصورت محبوب طرف است و در باطن مبغوض است و اگر نسبت بخدا داده شد وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللّه‌ُ وَ اللّه‌ُ خَيرُ الماکِرِين‌َ آل عمران آيه 47 مراد اينست که دولت و عزت و رياست و قوت و قدرت و مهلت ميدهد تا هر چه بتوانند طغيان و سرکشي و فساد و ظلم و معصيت کنند و بعقوباتش گرفتار شوند وَ لا يَحسَبَن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَنَّما نُملِي لَهُم خَيرٌ لِأَنفُسِهِم إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً وَ لَهُم عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ آل عمران آيه 172، و همين آيه را عليّه عاليه بر يزيد پليد تلاوت فرمود، و اگر نسبت ببنده داده شد اينست که از راه دوستي دشمني کنند مثل مأمون ملعون با حضرت رضا عليه السّلام، و اينکه اکابر فريب ميدهند اهل قريه را که در طلب حق نروند و ايمان نياورند و بکفر و ضلالت بسر برند.
وَ ما يَمکُرُون‌َ إِلّا بِأَنفُسِهِم چنانچه بيان شد که گناه سائرين را هم تحمل ميکنند و گرفتار ميشوند وَ ما يَشعُرُون‌َ خيال ميکنند از گرده آنها بار کشيديم و از تبعيت آنها استفاده کرديم و بر آنها رياست و بزرگي نموديم.