اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَمَن يُرِدِ اللّه‌ُ أَن يَهدِيَه‌ُ يَشرَح صَدرَه‌ُ لِلإِسلام‌ِ وَ مَن يُرِد أَن يُضِلَّه‌ُ يَجعَل صَدرَه‌ُ ضَيِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ کَذلِک‌َ يَجعَل‌ُ اللّه‌ُ الرِّجس‌َ عَلَي الَّذِين‌َ لا يُؤمِنُون‌َ (125)
پس کسي را که اراده فرمايد خدا اينکه او را هدايت نمايد شرح صدري باو عنايت کند در قبولي اسلام و کسي را که اراده کند که او را گمراه نمايد قرار ميدهد سينه او را تنگ و در بسته کانّه بار سنگيني ميخواهند بر او بار کنند که از او فرار کند و برود بطرف بالا و همين نحو خدا قرار داده رجس و خباثت و ملعنت را براي کساني که ايمان نميآورند.
اينکه آيه شريفه يکي از آيات مشکله قرآن است و مفسرين بوجوهي تفسير کرده‌اند و اخبار در تفسير اينکه متجاوز از ده حديث است لکن متقاربة المضمون است و بيان آن موقوف بذکر دو مقدمه است:
1- آنکه اطاعت و معصيت علاوه بر مثوبات و عقوبات اخروي يک فوائد و مضارّ دنيوي دارد مثلا معصيت باعث نزول بلا و تسلّط شيطان و سياهي قلب و ضعف ايمان و بعد عن اللّه و ميل و رغبت بساير معاصي و سقوط عظم معصيت و صيرورت معاصي بمنزله ملکه و غير اينها است و بالعکس اطاعت باعث دفع بليات، توسعه رزق، ارغام انف شيطان، نور قلب، قوت ايمان، قرب الي اللّه، شوق بعبادت و غير اينها و يکي از عقوبات معاصي اينست که اسباب معصيت بيشتري براي او فراهم ميشود و اينست معناي خذلان چنانچه يکي از مثوبات عبادت فراهم شدن
جلد 7 - صفحه 198
اسباب اطاعت بيشتري ميشود و اينست معناي توفيق.
2- آنکه مکرر گفته‌ايم که افعال اختياريه عبد هم نسبت بعبد داده ميشود و هم بخداوند که معني امر بين الامرين است و معني اختيار که نه جبر باشد و نه تفويض، بعد از بيان اينکه دو مقدمه بپردازيم بتفسير:
فَمَن يُرِدِ اللّه‌ُ أَن يَهدِيَه‌ُ اگر مؤمن صالح است مثوبت عمل او و ايمان او يکي اينست که توفيق باو عنايت ميفرمائيم بزيادتي معرفت و اعمال صالحه که مفاد وَ زِدناهُم هُدي‌ً است کهف آيه 12، و اگر غير مؤمن باشد لکن در مقام تحصيل حق باشد مثوبت همين در مقام بودن آنست که اسباب هدايت براي او مهيّا ميشود که مفاد وَ الَّذِين‌َ جاهَدُوا فِينا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا است عنکبوت آيه 69، و اگر کافر است لکن يک عمل خيري از او صادر شده اجر اينکه عمل توفيق بتشرف اسلام است چنانچه حکايات در اينکه باب بسيار است.
يَشرَح صَدرَه‌ُ لِلإِسلام‌ِ شرح بمعني باز شدن است چنانچه شروحي که علماء بر متون نوشته‌اند مطالب آنها را توضيح ميدهند و مطالب سربسته را باز ميکنند و علم تشريح در باب طب‌ّ دقائق اغطاء بدن را کشف ميکنند، و صدر که بمعني قلب است و مراد آن روح مجرد و آن لطيفه رباني و آن جوهر ملکوتي است توسعه پيدا ميکند براي قبولي اسلام و زيادتي معرفت و اتيان باعمال صالحه که کلمه للاسلام شامل همه اينها ميشود.
وَ مَن يُرِد أَن يُضِلَّه‌ُ که معني خذلان و عقوبت آن اعماليست غير از کفر که داشته مثل عناد و عصبيت يا ظلم و تعدي بنبي‌ّ يا مسلمين يا ارتکاب فحشاء و منکرات يَجعَل صَدرَه‌ُ ضَيِّقاً حَرَجاً ضيق بمعني تنگ و حرج بمعني سربسته کانّه دربهاي قلب بسته شده و قساوت او را فروگرفته و نور اسلام و معرفت در او تابش نميکند و توفيق از او سلب ميشود لکن نه بنحوي که قدرت بر ايمان نداشته
جلد 7 - صفحه 199
باشد و سلب اختيار از او بشود.
کَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ دين يک بار سنگيني ميشود بر او که ميخواهد فرار کند و از کوه بالا رود چنانچه مشاهده ميکنيم در بسياري از فساق و فجار که در دنيا باعمال شاقه مشغول هستند ولي يک نماز از کوه براي او سنگين‌تر است در مجالس لهو تا بصبح از سر شب بدون کسالت مي‌نشينند ولي پاي منبر وعظ و احکام يک ربع ساعت بسيار کسل و دشوار است براي او.
کَذلِک‌َ يَجعَل‌ُ اللّه‌ُ الرِّجس‌َ رجس پليدي و کثافت و خباثت است که اشاره بهمان کفر و عناد و عصبيت و ظلم و فحشاء و منکرات است چنانچه ميفرمايد إِنَّمَا الخَمرُ وَ المَيسِرُ وَ الأَنصاب‌ُ وَ الأَزلام‌ُ رِجس‌ٌ مِن عَمَل‌ِ الشَّيطان‌ِ مائده آيه 92 عَلَي الَّذِين‌َ لا يُؤمِنُون‌َ و در مقام تحصيل ايمان نيستند بواسطه صفات مذکوره که اشاره شد.