تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَ قالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواکُمْ خالِدِينَ فِيها إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِيمٌ عَلِيمٌ (128)
و يوم نحشرهم جميعا: و ياد کن روزى را که حشر کنم جن و انس را تماما. و حفص «يَحْشُرُهُمْ» خوانده «1»، يعنى حشر مى‌فرمايد خداوند همه مکلفان را و گوئيم: يا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ: اى گروه جن، بتحقيق بسيار خواستيد گمراهى آدميان را، يا بسيار يافتيد ايشان را که پيرو شما باشند و بدان جهت محشور شدند با شما وَ قالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ: و گويند دوستان شياطين از آدميان و آنها که تابع شدند رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ: پروردگار ما، منتفع و بهره‌مند شدند برخى از آدميان به بعض از جن به اين وجه که پيروى ايشان کردند بر شهوات و مستلذات نفسانيه: 1- نفع گرفتند جن از انس به اين طريق که آنها را مطيع خود ساختند. 2- مراد استمتاع آنکه در معصيت معاون يکديگرند که جن آدميان را به گناه وسوسه نمايند و آدميان پيروى کنند وَ بَلَغْنا
«1» يعنى بالياء خوانده، ولى ديگران غير از حفص با نون خوانده‌اند: «نحشرهم» مجمع البيان ج 2 ص 365.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 376
أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا: و گويند بار خدايا رسيديم به وقتى که مقرر کرده بودى، يعنى مرگ يا بعث از قبور. اين اعتراف آنهاست به آنچه نموده باشند از طاعت ايشان و اتباع هوى و تکذيب بعث و تحسر بر حال خود. پس گويند اکنون حال ما چگونه خواهد بود قالَ النَّارُ مَثْواکُمْ خالِدِينَ فِيها: جواب فرمايد: اى گمراهان، جهنم جاى شما است در حالتى که دائم و مخلد باشيد در آن إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ.
تنبيه- در اين استثناء چند قول است: 1- آنکه خواهد از يک نوع عذاب به نوعى ديگر منتقل سازد. 2- به مقدار حشر و مدت محاسبه اعمال. 3- ابن عباس گفته: استثناء از وعيد کفار است که مبهم واقع شده و بعد مقطوع نموده به آيه «إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ»*. «1» 4- استثناء از روز قيامت، زيرا آيه «وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً» روز قيامت است. إِنَّ رَبَّکَ حَکِيمٌ عَلِيمٌ: بدرستى که پروردگار تو حکيم است در آنچه فرمايد با جن و انس، و عليم است به افعال و اعمال ايشان.