اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ يَوم‌َ يَحشُرُهُم جَمِيعاً يا مَعشَرَ الجِن‌ِّ قَدِ استَکثَرتُم مِن‌َ الإِنس‌ِ وَ قال‌َ أَولِياؤُهُم مِن‌َ الإِنس‌ِ رَبَّنَا استَمتَع‌َ بَعضُنا بِبَعض‌ٍ وَ بَلَغنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلت‌َ لَنا قال‌َ النّارُ مَثواکُم خالِدِين‌َ فِيها إِلاّ ما شاءَ اللّه‌ُ إِن‌َّ رَبَّک‌َ حَکِيم‌ٌ عَلِيم‌ٌ (128)
و روزي که خداوند محشور ميکند جميع آنها را اي طائفه جن هراينه شما زيادتر از طائفه انس هستيد و گفتند دوستان آنها از انس پروردگار ما بعض ما از بعض ديگر استفاده و بهره‌برداري کردند و رسيديم ما بآخرين مدت عمرمان
جلد 7 - صفحه 202
آن مدتي که تو معين فرمودي از براي ما خداوند فرمود آتش جايگاه شما است هميشه در آن مخلّد هستيد مگر آنچه را خدا بخواهد محققا پروردگار تو حکيم عليم است.
وَ يَوم‌َ يَحشُرُهُم سياهي قرآن بياء است و ضمير مرجعش خداوند است و بعضي بنون قرائت کرده‌اند و مکرر گفته‌ايم که قرائت بر خلاف سياهي اعتبار ندارد و مستند باجتهاد قاري است و استحسان او مدرک خبري ندارد چه رسد بتواتر و قطع بسند و مرجع ضمير هم تمام افراد جن و انس از اول خلقت تا انقراض عالم بخصوص با تأکيد بلفظ جميعا و يوم حشر روز قيامت است که خلق اولين و آخرين مجتمع ميشوند.
يا مَعشَرَ الجِن‌ِّ خطاب بطائفه جن‌ّ است مخاطب بالکسر خدا است کانّه ميفرمايد و يقول يا معشر الجن، و پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بلکه بسياري از انبياء سلف مبعوث بر کافّه جن‌ّ و انس هستند حتي شيطان مريد مکلف بايمان بپيغمبر (ص) و اطاعت آن بزرگوار است و اطاعت اوصياء آن حضرت و مأمور شدن بسجده آدم هم براي اينکه بوده که بايد در تحت اطاعت او باشي بلکه استفاده ميشود که جميع ملائکه هم مأمورند در تحت اطاعت خلفاء اللّه باشند از انبياء و اوصياء و کساني که منکر وجود جن هستند و شيطان را بنفس امّاره تفسير کردند منکر قرآن و ضروري دين و کافر و نجس هستند و نصوص قرآن بر اينکه مطلب ناطق است مثل وَ الجَان‌َّ خَلَقناه‌ُ مِن قَبل‌ُ مِن نارِ السَّمُوم‌ِ حجر آيه 27، بضميمه قول شيطان خَلَقتَنِي مِن نارٍ اعراف آيه 11، و مثل أَنَّه‌ُ استَمَع‌َ نَفَرٌ مِن‌َ الجِن‌ِّ الي آخر الآيات سوره جن‌ّ آيه 2، و موارد ديگر و اخبار در اينکه باب اکثر از حد تواتر است.
و طائفه جن‌ّ سه قبيله هستند: 1- شياطين شيطان و ذريه او و اينها اکثريت دارند و عده آنها بسيار است که در حديث است انسان اگر بخواهد صدقه دهد هفتاد
جلد 7 - صفحه 203
شيطان او را منع ميکنند و امير المؤمنين عليه السّلام فرمود بآن ملعون که انس بوده يا يزيد اصبحي که پرسيد ريش من چند مو دارد فرمود زير هر مويي شيطانيست که تو را اغواء ميکند. 2- کفار جن هستند و اينها هم بسيار هستند. 3- مؤمنين جن‌ّ هستند که در طرف اقليت هستند.
قَدِ استَکثَرتُم مِن‌َ الإِنس‌ِ بلکه مدت زماني چندين هزار سال پيش از انس خلق شده‌اند و اعمار آنها هم اطول از اعمار بني آدم و نسل آنها هم زيادتر از نسل اينها است.
وَ قال‌َ أَولِياؤُهُم مِن‌َ الإِنس‌ِ که کهنه و جادوگران و سحره که تماس با جن داشتند و تسخير جن ميکردند و اجنه بطرف آسمانها ميرفتند و استراق سمع از ملائکه ميکردند و باينها خبر ميدادند تا زمان ولادت حضرت عيسي عليه السّلام از آسمان چهارم ببالا ممنوع شدند تا زمان ولادت حضرت خاتم الانبياء صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بکلي ممنوع شدند چنانچه ميفرمايد وَ حَفِظناها مِن کُل‌ِّ شَيطان‌ٍ رَجِيم‌ٍ إِلّا مَن‌ِ استَرَق‌َ السَّمع‌َ فَأَتبَعَه‌ُ شِهاب‌ٌ مُبِين‌ٌ حجر آيه 18، و نيز ميفرمايد وَ حِفظاً مِن کُل‌ِّ شَيطان‌ٍ مارِدٍ، الي قوله تعالي: إِلّا مَن خَطِف‌َ الخَطفَةَ فَأَتبَعَه‌ُ شِهاب‌ٌ ثاقِب‌ٌ و الصافات آيه 7- 10، و لذا علم کهانت و سحر باطل شد، و ممکن است فساق و فجار و کفار باشند که بوساوس شياطين اغواء ميشوند چنانچه در قرآن از آن حکايت ميفرمايد قال‌َ فَبِعِزَّتِک‌َ لَأُغوِيَنَّهُم أَجمَعِين‌َ إِلّا عِبادَک‌َ مِنهُم‌ُ المُخلَصِين‌َ، الي قوله تعالي:
لَأَملَأَن‌َّ جَهَنَّم‌َ مِنک‌َ وَ مِمَّن تَبِعَک‌َ مِنهُم أَجمَعِين‌َ ص آيه 83- 85، و بالجمله اولياء جن و شياطين بسيار هستند.
رَبَّنَا استَمتَع‌َ بَعضُنا بِبَعض‌ٍ استمتاع بهره‌برداريست و مراد لذائذ دنيويست از مال و منال و مأکول و منکوح و مشروب و رياست و جاه و مقام هم بعض انس از بعض ديگر يا از بعض شياطين يا از کفار جن چنانچه فرداي قيامت بآنها خطاب
جلد 7 - صفحه 204
ميشود أَذهَبتُم طَيِّباتِکُم فِي حَياتِکُم‌ُ الدُّنيا وَ استَمتَعتُم بِها فَاليَوم‌َ تُجزَون‌َ عَذاب‌َ الهُون‌ِ احقاف آيه 19 وَ بَلَغنا أَجَلَنَا تا رسيديم بآخر عمر که اجل ما در رسيد و از دنيا رحلت کرديم کنايه از اينکه اگر قبل از بلوغ اجل متنبه شده بودند و موفق بتوبه و ايمان شده بودند نجات داشتند و لو يک عمر طولاني در کفر و فسق و شهوتراني بسر برده بودند الَّذِي أَجَّلت‌َ لَنا انسان و بني الجان قبل از خلقت ساعات عمر بلکه دقائق و آنات آن و روزي آن از ملبوس و منکوح و مأکول و مشروب و غير اينها معين و مقدر شده و تا نفس آخر نرسد نميميرد و تا آخرين روزي را درک نکند از دنيا نميرود از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است فرمود
(روح القدس نفس في روعي انّه لا يموت نفس حتي تستکمل رزقه.)
قال‌َ النّارُ مَثواکُم خطاب بتمام شياطين و کفار جن‌ّ و انس و فسّاق و و فجّار که اتباع شيطان هستند و مثوي جايگاه است خالِدِين‌َ فِيها که ديگر تمام شدن ندارد و آمدي از براي آن نيست إِلّا ما شاءَ اللّه‌ُ که فساق مؤمنين از جن و انس هستند که باغواي شياطين مرتکب معاصي شدند بسا مورد شفاعت و مغفرت و رحمت الهي شوند و از آتش نجات يابند اگر با ايمان از دنيا روند.
إِن‌َّ رَبَّک‌َ حَکِيم‌ٌ ميداند کي قابل شفاعت و مغفرت است و کي لياقت ندارد عليم بتمام خصوصيات هر کس دانا است.