اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ما نَنسَخ مِن آيَةٍ أَو نُنسِها نَأت‌ِ بِخَيرٍ مِنها أَو مِثلِها أَ لَم تَعلَم أَن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ (106)
(ما هر آيتي را تبديل يا ترک کنيم، بهتر از آن يا همانند آن را مي‌آوريم، آيا نمي‌داني که خدا بر هر چيز تواناست) «نسخ» تبديل چيزي بچيز ديگر است و تناسخ قول باينست که روح انسان پس از مردن بانسان ديگري تعلق گيرد يعني جنبه ارتباط و تعلق آن تغيير و تبديل کند و استنساخ عبارت از رونويس کردن از کتاب و نوشته کان‌ّ مکان آن بمکان ديگر تبديل شده و يا از مقام خارج بکتابت مبدل گرديده و آيه شريفه إِنّا کُنّا نَستَنسِخ‌ُ ما کُنتُم تَعمَلُون‌َ«1» يعني اعمالي را که شما انجام داده‌ايد نسخه آن برداشته ميشود تا فرداي قيامت برخوانيد و در آيه شريفه:
وَ ما أَرسَلنا مِن قَبلِک‌َ مِن رَسُول‌ٍ وَ لا نَبِي‌ٍّ إِلّا إِذا تَمَنّي أَلقَي الشَّيطان‌ُ فِي أُمنِيَّتِه‌ِ فَيَنسَخ‌ُ اللّه‌ُ ما يُلقِي الشَّيطان‌ُ ثُم‌َّ يُحکِم‌ُ اللّه‌ُ آياتِه‌ِ«2» نسخ بمعني ابطال و ازاله و برطرف کردن است که خداوند القائات شيطاني را برطرف مينمايد و بجاي آن آيات خود را محکم ميکند و مفاد آيه اينست که هر پيغمبري را فرستاديم مقصد و آرزوي او هدايت و ارشاد امت بود ولي شيطان
1- سوره جاثيه آيه 28
[.....]
2- سوره حج آيه 51
جلد 2 - صفحه 139
بواسطه القاء بدوستانش مانع ميشد که ايمان بياورند لکن خداوند القاء شيطان را برطرف نموده و آيات خود را محکم ميکند.
أَو نُنسِها از انساء يعني افعال از نسيان است و انساء و نسيان بمعني ترک آمده است يعني آيتي را ترک کنيم و از اينکه معني آمده است.
نَسُوا اللّه‌َ فَنَسِيَهُم«1» و کلام مريم يا لَيتَنِي مِت‌ُّ قَبل‌َ هذا وَ کُنت‌ُ نَسياً مَنسِيًّا«2» و آيت بمعني علامت و نشانه چيزي است که دليل و راهنماي بآن باشد چنانچه آيات الهي چيزهايي است که دلالت بر وجود او يا صفات او از علم و قدرت و حکمت و غير اينها بنمايد مانند جميع مخلوقات او و هر چه دلالتش بيشتر باشد بزرگتر باشد چنانچه ميفرمايد لَقَد رَأي مِن آيات‌ِ رَبِّه‌ِ الکُبري«3» و از اينجهت پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه طاهرين «ع» اکبر آيات الهي هستند زيرا مظهر اتم صفات حق تبارک و تعالي ميباشند.
و من در مِن آيَةٍ بيانيه است و مصداق ماء شرطيه را بيان ميکند يعني هر آيتي را که ما نسخ يا ترک کنيم آيت بهتر يا همانند آن را بياوريم و آيت اعم است از آيات کتب الهي و غيرها بنا بر اينکه شامل بردن پيغمبري و بعثت پيغمبر ديگري هم ميشود و اطلاق نسخ بر خداوند بمعني تغيير و تبديل نظر نيست بلکه مراد بيان انتهاي امد منسوخ و تماميت مدت اوست و قطع نظر از اينکه تبديل و تغيير نظر بحسب عقل بر خدا محال است (زيرا لازمه تغيير نظر جهل بعواقب امور و مصالح يا مفاسد فعل است و جهل در ساحت ذات حق‌ّ راه ندارد) خود آيه نيز بر اينکه مطلب دلالت دارد زيرا تبديل بمثل بي حکمت لغو است مگر اينکه گفته شود مدت اولي بنهايت رسيده.
1- سوره توبه آيه 68
2- سوره مريم آيه 23
3- سوره النجم آيه 18
جلد 2 - صفحه 140
و نسخ گاهي نسبت بوجود شيئي منسوخ است و گاهي نسبت ببعض خصوصيات آن، مثلا نسخ نسبت بشريعتي معنايش اينست که مدت آن شريعت بانتهاء رسيده و زمان شريعت لاحق فرا ميرسد و لازم نيست که همه احکام آن شريعت سابق نسخ شود بلکه بعضي احکام آن که بحسب استعداد مردم و زمان مصلحت در تغيير آن است تبديل ميشود.
بنا بر اينکه اگر پيغمبري يا شريعتي يا کتابي و يا وصيّي مدتش منقضي شد خداوند نبي‌ّ ديگر يا شريعت و کتاب و وصي ديگري ميگمارد تا حجّت بر بندگان تمام شود.
و از اينکه آيه ميتوان بقاء وجود حضرت بقية اللّه را استفاده نمود زيرا بنص‌ّ قرآن دين اسلام تا قيامت باقي است و بنص‌ّ اخبار وارده از رسول اکرم ص اوصياء او منحصر بدوازده نفرند و يازده نفر از آنها در دنيا رحلت نموده لذا لازم است وصي دوازدهم باقي باشد و اگر نه جمله نَأت‌ِ بِخَيرٍ مِنها أَو مِثلِها صادق نيايد.
مطلب ديگر اينکه در اخبار وارد شده که قرآن مشتمل است بر ناسخ و منسوخ، و مراد از نسخ آيات قرآن نه اينست که آيه بکلي از بين برود و حتي قرائت و تلاوت آن منسوخ گردد چنانچه بعضي از مفسرين توهم کرده‌اند بلکه مراد نسخ حکم مستفاد از آيه است در حالي که آيه در جاي خود از نظر قرآنيت و فصاحت و بلاغت و تلاوت و ساير خصوصيات باقي است.
أَ لَم تَعلَم أَن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ خطاب به پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و استفهام تقريري است يعني البته ميداني که خدا بر هر چيزي قادر و تواناست چنانچه در مقام استشهاد بشاهدت مي‌گويي مگر نشنيدي فلاني چه گفت يا نديدي
جلد 2 - صفحه 141
چه کرد تا شاهد بگويد شنيدم و ديدم و البته تقرير بما بعد نفي است نه ما بعد حرف استفهام.