اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ هُوَ الَّذِي أَنشَأَ جَنّات‌ٍ مَعرُوشات‌ٍ وَ غَيرَ مَعرُوشات‌ٍ وَ النَّخل‌َ وَ الزَّرع‌َ مُختَلِفاً أُکُلُه‌ُ وَ الزَّيتُون‌َ وَ الرُّمّان‌َ مُتَشابِهاً وَ غَيرَ مُتَشابِه‌ٍ کُلُوا مِن ثَمَرِه‌ِ إِذا أَثمَرَ وَ آتُوا حَقَّه‌ُ يَوم‌َ حَصادِه‌ِ وَ لا تُسرِفُوا إِنَّه‌ُ لا يُحِب‌ُّ المُسرِفِين‌َ (141)
و خداوند خدائيست که ايجاد و انشاء فرمود باغستانهايي که بتوسط داربستها نصب ميشود مثل باغستان انگور و باغستانهايي که بتنهايي استقامت پيدا ميکند مثل باغستان اشجار و نخلستان و کشت‌زار که اينها از حيث طعم و خاصيت و شکل و رنگ مختلف هستند خوردن آنها و درخت زيتون و انار که بعضي شبيه بعضي و بعضي غير شبيه بخوريد از ميوه آن زماني که ميوه آورد و بدهيد حق او را در روزي که حصاد ميکنيد و ضبط مينمائيد و زياده‌روي نکنيد محققا خداوند کساني که
جلد 7 - صفحه 223
زياده‌روي ميکنند دوست نميدارد.
هُوَ الَّذِي أَنشَأَ جَنّات‌ٍ انشاء ايجاد و احداث بي‌سابقه است و جنّات جمع جنّة است که از کثرت اشجار زمين باغ مستور است چنانچه جنين در رحم مستور است و جن‌ّ از نظر انس مستور است.
معروشات از ماده عرش است جاي مرتفع مثل درخت مو که بايد بتوسط داربست و نحو آنها ارتفاع پيدا کند و بر روي داربست قرار گيرد وَ غَيرَ مَعرُوشات‌ٍ که بخودي خود رشد و ارتفاع پيدا ميکند مثل اغلب ميوه‌جات و النخل تخصيص بذکر براي اينست که ارتفاعش بقدري است که زمين مسطور نميشود لذا اطلاق جنّة بر او نميشود تعبير بنخلستان ميکنند و الزرع زمين حاصل‌خيز که کشت‌زارش ميگويند مُختَلِفاً أُکُلُه‌ُ هم از جهت طعم و هم از جهت خاصيت و الزيتون که اغلب در کنار آب کشت ميشود مثل بيد و چنار و کبوته و نحو اينها و الرمّان چون اقسام مختلفه دارد بعضي شبيه بعضي و بعضي بر خلاف بعضي، انار شيرين که حلوش گويند و ترش که حامضش نامند و ميخوش که حلو و حامض است لذا ميفرمايد مُتَشابِهاً وَ غَيرَ مُتَشابِه‌ٍ و ذکر اينکه اقسام براي اظهار قدرت که بر همه چيز قادر است و تعداد نعمت که بنده بايد شکرگزار باشد و بيان دليل که هر کدام دليل بارزي است بر وجود موجد آنها بلکه جزئيات هر يک دليل متقن است بر معرفت باري.
برگ درختان سبز در نظر هوشيار || هر ورقش دفتري است معرفت کردگار
کُلُوا مِن ثَمَرِه‌ِ امر در مقام توهم حظر ظهور در ترخيص دارد يعني مانعي ندارد اکل آنها بلکه ممدوح است چنانچه در حديث است
ان اللّه يحب ان يؤخذ برخصه کما يؤخذ بعزائمه.
إِذا أَثمَرَ موقعي که رسيد نگذارند ضايع و فاسد شود که تبذير مال است
جلد 7 - صفحه 224
و آنهم از گناهان کبيره است إِن‌َّ المُبَذِّرِين‌َ کانُوا إِخوان‌َ الشَّياطِين‌ِ اسري آيه 29 لکن مشروط بدو شرط است يکي وَ آتُوا حَقَّه‌ُ يَوم‌َ حَصادِه‌ِ ظاهرا اشاره بزکوة است که حين انعقاد حبّه تعلق ميگيرد و زمان خرمن که يوم حصاد است وجوب اداء لکن در اخبار زياد داريم که تفسير شده به اينکه در موقع حصاد بفقراء داده شود مشت مشت و دسته دسته که در آيه ديگر ميفرمايد وَ أَطعِمُوا القانِع‌َ وَ المُعتَرَّ حج آيه 37، قانع يعني قناعت کننده هر مقداري باو داده شود و معترّ کساني که عبور ميکنند از فقراء در صحرا بزبان ما خوشه‌ورچين و ممکن است شامل هر دو باشد و ديگر وَ لا تُسرِفُوا که اسراف از معاصي کبيره است أَن‌َّ المُسرِفِين‌َ هُم أَصحاب‌ُ النّارِ سوره غافر آيه 43 و اسراف زياده‌رويست و لو در مصارف عقلايي بخلاف تبذير که در غير مصرف عقلايي صرف شود و إِن‌َّ المُبَذِّرِين‌َ کانُوا إِخوان‌َ الشَّياطِين‌ِ اسري آيه 29.
إِنَّه‌ُ لا يُحِب‌ُّ المُسرِفِين‌َ و کسي را که خدا دوست ندارد يعني با او معامله دوستي نميکند خردلي رحمت در آخرت شامل حال او نخواهد شد.