اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لَم تَعلَم أَن‌َّ اللّه‌َ لَه‌ُ مُلک‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ ما لَکُم مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ مِن وَلِي‌ٍّ وَ لا نَصِيرٍ (107)
(آيا نميداني که براي خدا است سلطنت آسمانها و زمين، و يار و ياوري جز خدا براي شما نيست) أَ لَم تَعلَم اينکه استفهام نيز نظير استفهام در آيه قبل است و نکته اينکه از خطاب مفرد بخطاب جمع در وَ ما لَکُم عدول نموده اينست که اگر در اينجا «مالک» گفته مي‌شد توهم اينکه بود که براي ديگران يار و ياوري غير از خدا هست و فقط براي مخاطب که شخص نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم باشد يار و ياوري غير از خدا نيست از اينجهت بصيغه جمع آورده و نکته اينکه در دو مورد اول بصيغه مفرد و خطاب بشخص نبي است شايد اينکه باشد که تقرير از کسي ميگيرند که آگاه و عالم و معتقد بما يقرّ به باشد و چون همه مردم بواسطه ضعف ايمان يا عدم ايمان معرفت بعموم قدرت حق و ملکيت مطلقه کليه او نسبت بهمه سماوات و زمين و آنچه در آسمانها و زمين است ندارند بلکه خود و ديگران را نيز مالک بعض اشياء مي‌پندارند لذا ممکن است اقرار باين حقايق ننمايند.
و جمعي از مفسرين مخاطب را در آن دو مورد انسان منکر نسخ دانسته و استفهام را انکاري توبيخي مانند أَ وَ لَم يَرَ الإِنسان‌ُ أَنّا خَلَقناه‌ُ مِن نُطفَةٍ«1»
1- سوره يس آيه 76
جلد 2 - صفحه 142
و يا انکاري ابطالي مانند أَ لَم نَشرَح لَک‌َ صَدرَک‌َ دانسته‌اند«1» و بعضي از آنها اينکه دو جمله را جواب از دو اعتراض که در مورد نسخ ممکن است بشود و يا از طرف يهود اعتراض شده دانسته.
(اول) اينکه هر آيه که از جانب خدا قرار داده ميشود داراي مصلحتي از مصالح عباد است که غير آن چنين مصلحتي را نداشته و اگر آن آيه نسخ شود مصلحت آن از بين ميرود و چيز ديگر جاي آن را هم نميگيرد.
(دوم) اينکه اشيايي را که خداوند ايجاد فرمود پس از ايجاد از تحت تصرف و تغيير او خارج ميشود و باصطلاح خداوند پس از ايجاد و خلقت عالم ديگر دخل و تصرفي در آن ندارد تا چيزي را نسخ و يا تبديل کند چنانچه گفتند يَدُ اللّه‌ِ مَغلُولَةٌ«2» از اعتراض اول جواب داده به اينکه خداوند بر همه چيز قادر است و اگر چيزي را که وقتي داراي مصلحت بوده نسخ کند ميتواند بهتر از آن يا مثل آن را بياورد.
و از اعتراض دوم به اينکه خداوند مالک آسمانها و زمين است و هر طوري که بخواهد و اراده او تعلق گيرد در ملکش تصرف ميکند.
بَل يَداه‌ُ مَبسُوطَتان‌ِ يُنفِق‌ُ کَيف‌َ يَشاءُ«3» و کسي و چيزي مانع از تصرفات او نخواهد شد.
وَ ما لَکُم مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ مِن وَلِي‌ٍّ وَ لا نَصِيرٍ ولي بمعني صاحب اختيار و متصرف در امور است ولايت ذاتيه کليه مطلقه مختص بخداست و اما غير خدا ولايت آنها ذاتي نيست بلکه بجعل الهي است و آن داراي مراتبي است يا جزئيه مقيّده است مانند ولايت مجتهد و پدر و جدّ و قيم مجعول از طرف پدر يا جد يا مجتهد
1- سورة الانشراح آيه 2
2- سوره مائده آيه 69
3- سوره مائده آيه 69
جلد 2 - صفحه 143
و يا جعليّه مطلقه کليه است مانند ولايت حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار صلوات اللّه عليهم اجمعين چنانچه از آيه: النَّبِي‌ُّ أَولي بِالمُؤمِنِين‌َ مِن أَنفُسِهِم«1» و آيه إِنَّما وَلِيُّکُم‌ُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُه‌ُ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا الَّذِين‌َ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ وَ يُؤتُون‌َ الزَّکاةَ وَ هُم راکِعُون‌َ«2» استفاده ميشود و اينکه مراتب در جاي ديگر بيان شده.
و نصير بمعني ياور و ياري کننده است و نصرت مطلقه که قدرت بر رفع همه بليات و آفات و اعانت بر همه امور باشد بالذات مختص بخداست اما نصرت بعضي نسبت ببعض ديگر مانند نصرت مؤمنين از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار «ع» که از آنها تعبير بانصار ميشود اولا بالذات و بالاستقلال نيست بلکه محتاج باعانت پروردگار است چون انسان در هيچ فعلي استقلال ندارد، و ثانيا جزئي است و بر همه امور و رفع همه آفات و شرور قدرت ندارد، بلکه ممکن بالذات محتاج است و از خود هيچ ندارد و نصرت و ياري او هم بنصرت و ياري خدا و قوت و قدرتي است که خدا باو عنايت ميکند و از اينکه آيه استفاده ميشود که انسان بايد هميشه متوجه بخدا بوده و نظر و اميد و توکلش بخدا باشد و نظرش از غير او هر که و هر چه باشد قطع شود (فانّه فعال لما يشاء و حاکم لما يريد)
1- سوره احزاب آيه 6
2- سوره مائده آيه 60
144