اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل لا أَجِدُ فِي ما أُوحِي‌َ إِلَي‌َّ مُحَرَّماً عَلي طاعِم‌ٍ يَطعَمُه‌ُ إِلاّ أَن يَکُون‌َ مَيتَةً أَو دَماً مَسفُوحاً أَو لَحم‌َ خِنزِيرٍ فَإِنَّه‌ُ رِجس‌ٌ أَو فِسقاً أُهِل‌َّ لِغَيرِ اللّه‌ِ بِه‌ِ فَمَن‌ِ اضطُرَّ غَيرَ باغ‌ٍ وَ لا عادٍ فَإِن‌َّ رَبَّک‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ (145)
بفرما اي رسول محترم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم باين مشرکين که بعض اقسام را حرام ميدانند که قبلا ذکر شد که من نمي‌يابم در آنچه که از جانب حق بمن وحي شده بر خورنده که بخواهد خوراک کند محرمي را مگر ميته باشد يا خون ريخته شده يا گوشت خنزير پس محققا او رجس و نجس است يا حيواني که ذکر اسم غير خدا بر او شده که فسق است پس اگر مضطر شد بخوردن اينکه محرمات در صورتي که از روي معصيت نباشد و تعدي هم نکرده باشد پس محققا پروردگار تو آمرزنده مهربان است در اينکه آيه جاي چند سؤال است يکي آنکه حيوانات حرام گوشت در شريعت مطهره بسيار هستند از سباع و طيور و وحوش وجه اختصاص بلحم خنزير چيست جواب- چون ساير حيوانات محرم الاکل معمول نيست نزد احدي اکل آنها بواسطه استقذار طبع و اشمئزاز نفس از اکل آنها بخلاف لحم خنزير که معمول نصاري و نصاري صفت‌ها بسيار است و الذّ از تمام لحوم ميدانند و بخصوص در اينکه عصر حاضر که قيمت آن بمراتب از ساير لحوم اغلي است و چه اندازه در ممالک اسلامي مورد اهميت است تقليد از اروپا لذا تخصيص بذکر داده با تصريح به اينکه از ساير حيوانات محرم الاکل اشد است چون نجس العين است مثل کلب.
سؤال دوم- اشياء نجسه و متنجسه تماما حرام است اکل آن وجه اختصاص بدم مسفوح چيست.
جواب- اولا آيه در مقام بيان محرمات ذاتيه است اشياء متنجسه حرمت آنها بالعرض است چنانچه خوردن مال يتيم يا بعنوان غصب يا بواسطه ضرر مثل سم‌ّ و نحوه بالعرض حرام است.
و ثانيا ذکر دم مسفوح براي اخراج دم متخلف است که پاکست و در
جلد 7 - صفحه 229
صورتي که مستهلک شود در لحم و مرق خوردنش مانعي ندارد.
سؤال سوم- در سوره مبارکه مائده آيه 4 ميفرمايد حُرِّمَت عَلَيکُم‌ُ المَيتَةُ وَ الدَّم‌ُ وَ لَحم‌ُ الخِنزِيرِ وَ ما أُهِل‌َّ لِغَيرِ اللّه‌ِ بِه‌ِ وَ المُنخَنِقَةُ وَ المَوقُوذَةُ وَ المُتَرَدِّيَةُ وَ النَّطِيحَةُ وَ ما أَکَل‌َ السَّبُع‌ُ إِلّا ما ذَکَّيتُم وَ ما ذُبِح‌َ عَلَي النُّصُب‌ِ وَ أَن تَستَقسِمُوا بِالأَزلام‌ِ الاية و در اينکه آيه منحصر ميفرمايد بچهار اول زيرا در مقام بيان حصر است.
جواب- ميته مقابل مذکي است هر حيواني که شرائط تذکيه در او مراعات نشود ميته است چه بموت حتف انف باشد يا او را بکشند و شرائط تذکيه قبلا بيان شده که ذابح بايد مسلم باشد، رو بقبله، ذکر بسم اللّه، با حديد فري اوداج اربعه بشود و در غير اينکه صورت ميته است و او شامل جميع اينکه اقسام ميشود و در سوره مائده براي توضيح است و آنچه معمول زمان جاهليت بوده.
سؤال چهارم- يکي از شرائط تذکيه قابليت تذکيه است و خنزير نيز اصلا قابل تذکيه نيست و لو جميع شرائط در او موجود شود و همچنين بسمله چنانچه ذکر شد شرط است و ما اهل لغير اللّه چون تسميه ندارد ميته است پس ذکر اينکه دو لازم نبود همان لفظ ميته کافي بود.
جواب- اما ذکر خنزير براي اثبات نجاست ذاتيه او است که ميفرمايد فانّه رجس که بمنزله علت است و از اينکه جهت شامل کلب هم ميشود چون علت معمم است بعلاوه آنچه در جواب سؤال اول ذکر شد، و اما اهل لغير اللّه براي اينست که اينکه آيه در مقام جواب آيات سابقه بوده که مشرکين ذبح بر اصنام ميکردند بالخصوص ذکر شده پس از اينکه بيانات تفسير آيه واضح ميشود فقط اشاره ميکنيم قُل لا أَجِدُ فِي ما أُوحِي‌َ إِلَي‌َّ مُحَرَّماً اشکال- حکماء گفتند (عدم الوجدان لا يدل علي عدم الوجود).
جواب- عدم و جدان نبي‌ّ در ما اوحي اليه دليل قطعي است بر عدم وجود.
عَلي طاعِم‌ٍ يَطعَمُه‌ُ يعني علي آکل يأکله در باب اصول گفته‌ايم که احکام
جلد 7 - صفحه 230
شرعيه بنحو قضاياي حقيقيه است بار بر موضوعات مقدرة الوجود است تا موضوع تحقق پيدا نکند حکم فعليت ندارد در صورتي که طاعم يطعمه نباشد حرمت فعليت پيدا نميکند.
إِلّا أَن يَکُون‌َ مَيتَةً يا در حکم ميته باشد مثل موارد شک در تذکيه که اماره شرعيه بر تذکيه نداشته باشيم مثل سوق مسلم و يد مسلم اصالة عدم التذکيه جاريست و حکومت دارد بر اصالة الحلية و اصالة الطهارة.
أَو دَماً مَسفُوحاً و اما دم متخلف اگر خون بنحو متعارف خارج شود و حيوان نفس او برنگردد پاک است ولي خوردن او بتنهايي حرام است مگر اينکه مستهلک شود در طبخ.
أَو لَحم‌َ خِنزِيرٍ که از سه جهت حرام است: يکي جزو حيوانات حرام گوشت است مثل سباع، ديگر نجس العين است مثل ساير نجاسات عينيه، سوم قابل تذکيه نيست و ميته است بخلاف ساير حيوانات حرام گوشت که قابل تذکيه هستند و بعد از تذکيه پاک هستند و ميته نميشوند و غير اکل ساير انتفاعات را از جلد و عظم و ساير اعضاء آنها ميتوان برد.
فَإِنَّه‌ُ رِجس‌ٌ علاوه از نجاست خباثت و پليدي هم دارد مثل بت‌پرستي و قمار و امثال اينها چنانچه ميفرمايد إِنَّمَا الخَمرُ وَ المَيسِرُ وَ الأَنصاب‌ُ وَ الأَزلام‌ُ رِجس‌ٌ مِن عَمَل‌ِ الشَّيطان‌ِ مائده آيه 92، و در حق منافقين ميفرمايد إِنَّهُم رِجس‌ٌ وَ مَأواهُم جَهَنَّم‌ُ توبه آيه 126.
أَو فِسقاً أُهِل‌َّ لِغَيرِ اللّه‌ِ بِه‌ِ اهل‌ّ صدا بلند کردن است و مراد ذکر اسماء بتها است در موقع ذبح و فسق طغيان و سرکشي و تجاوز از حد است زيرا معاصي هم اندازه دارد زياده‌روي در آن فسق است و اينکه ذبايحي که بنام اصنام است علاوه بر اينکه ميته است و نجس است شرک هم هست.
جلد 7 - صفحه 231
فَمَن‌ِ اضطُرَّ غَيرَ باغ‌ٍ وَ لا عادٍ در سوره بقره آيه 173، تفسير اينکه جمله بيان شده که اضطرار يکي از آن تسعه است در حديث رفع
و ما اضطروا اليه
بعلاوه (الضرورات تبيح المحذورات) لکن بمقدار اضطرار که باغي نباشد که بمعناي طاغي و سرکش است، و عادي نباشد که بمعني تجاوز از حد است.
فَإِن‌َّ رَبَّک‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ متفرد بر مورد اضطرار است بدون بغي و عدوان خداوند ميآمرزد و ترحم ميفرمايد.
اشکال- در مورد اضطرار معصيتي نيست که مورد غفران باشد.
جواب- خداوند منت گذارده بر بنده که حکم حرمت را در مورد اضطرار برداشته لذا گفتيم حديث رفع تسعه در مقام امتنان است که ميفرمايد
(رفع عن امتي تسعة الخبر)
و خداوند را ميرسيد که در موقع اضطرار هم حکم را باقي بدارد و لو انسان تلف شود و لو کشته شود لکن براي حفظ نفس از راه مغفرت و رحمت و تفضل برداشته چنانچه در بعض موارد مهمه حکم ثابت است، از امير المؤمنين عليه السّلام که فرمود اگر شما را مجبور کردند بسب‌ّ بر من سب‌ّ کنيد و اما اگر بر برائت از من است برائت نجوئيد و لو کشته شويد چنانچه ميثم رضي اللّه عنه چنين کرد