تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکْنا وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ شَيْ‌ءٍ کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ (148)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 398
بعد از رد اعتقادات باطله کفار، بيان اقوال فاسده آنها را فرمايد:
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَکُوا: زود باشد که بگويند بر وجه اعتذار آنانکه شرک آوردند. در اين آيه اعجاز قرآن ظاهر است، زيرا از نيامده خبر دهد، چه بعد از نزول اين آيه مشرکان از روى تمرد و فرط کفر گفتند لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکْنا وَ لا آباؤُنا: اگر خواستى خدا، شرک نمى‌آورديم ما و نه پدران ما وَ لا حَرَّمْنا مِنْ شَيْ‌ءٍ: و حرام نمى‌کرديم هيچ چيز را، يعنى شرک و تحريم را. اين قول مستلزم است تکذيب خدا و رسل و کتب او و نقض ادله عقليه و سمعيه، و لذا حق تعالى تکذيب آنها مى‌فرمايد کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ: همچنانکه قوم تکذيب تو نمايند در منع الهى از شرک و تحريم امر مذکور همچنين تکذيب کرده‌اند آنانکه پيش از ايشان بوده‌اند حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا: تا اينکه چشيدند و دريافتند عذاب ما را به جهت تکذيب قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ: بگو بر سبيل تهکم به ايشان: آيا هست نزد شما هيچ امر معلوم صحيحى که بدان حجت آريد بر سخنان خود. فَتُخْرِجُوهُ لَنا: پس خارج کنيد و ظاهر نمائيد آن را براى ما، آنگاه به جهت تأکيد در ردّ و تکذيب ايشان فرمايد إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَ: پيروى نمى‌کنند در مقالات خود مگر ظن را وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ: و نيستيد شما مگر که دروغ مى‌گوئيد بر خداى تعالى و تخمين مى‌زنيد در احکام.
تتمه- در تفسير شيخ ابو الفتوح- فرمايد: در اين آيه حق تعالى بيان فرموده که مشرکان مجبرانند؛ و جبر، مذهب اهل شرک مى‌باشد. و هرگاه ملامت کفار بر جبر و تکذيب آنها را نمايد، پس چگونه تجويز مسلمانان کند که قائل به جبر شوند. و اگر کفر و ظلم و فسق به مشيت الهى بودى، انکار آن ننمودى، و نهى نفرمودى. و ايضا اگر به اراده او بودى بايستى هيچ کافر و ظالم و فاسق را عاصى خطاب نکردى و مورد عتاب و عقاب قرار ندادى، بلکه او را مطيع خواندى، زيرا مطيع کسى است که افعال او موافق مشيت و اراده حق باشد، پس قول اشاعره مطرود، و معتقدين آن مردود درگاه سبحانى خواهند بود.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 399