اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
سَيَقُول‌ُ الَّذِين‌َ أَشرَکُوا لَو شاءَ اللّه‌ُ ما أَشرَکنا وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمنا مِن شَي‌ءٍ کَذلِک‌َ کَذَّب‌َ الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم حَتّي ذاقُوا بَأسَنا قُل هَل عِندَکُم مِن عِلم‌ٍ فَتُخرِجُوه‌ُ لَنا إِن تَتَّبِعُون‌َ إِلاَّ الظَّن‌َّ وَ إِن أَنتُم إِلاّ تَخرُصُون‌َ (148)
زود باشد که بگويند کساني که شرک آورده‌اند اگر خدا ميخواست ما شرک نميآورديم و پدران ما هم شرک نميآوردند و نيز ما تحريم بعض حيوانات را نميکرديم تمام بمشيت اللّه است و همين نحو پيشيان آنها هم تکذيب انبياء کردند باستناد شرک و افعال خود را بمشيت اللّه تا زماني که چشيدند بأس و عذاب ما را بگو باينها که آيا بر اينکه دعوي مدرکي داريد که موجب علم باشد پس براي ما ظاهر کنيد متابعت نميکنيد شما مگر گمان را و نيستيد مگر تخمين زده‌گان.
سَيَقُول‌ُ الَّذِين‌َ أَشرَکُوا اينکه مقاله مقاله جبريه است که بسياري از حکماء و مذاهب باطله از کفار و اهل خلاف و غير اينها قائل بجبر شدند و گفتند افعال صادره از عباد تماما مستند بمشيئت الهي است عبد هيچگونه اختياري ندارد و اينکه مقاله علاوه بر اينکه بر خلاف حس‌ّ و و جدان است منافي با دستگاه دين است.
اما مخالف حس‌ّ و و جدان مي‌بينيم که دست آدم رعشه‌دار با اينکه باختيار دست خود را حرکت دهد تفاوت دارد و سقوط از بام با نزول درج مختلف است و اما با دستگاه دين زيرا بعث رسل و انزال کتب و جعل احکام و دستگاه معاد و ثواب و عقاب تماما لغو ميشود و مطيع و عاصي، کافر و مؤمن، ظالم و مظلوم هيچ تفاوتي ندارند پس افعال اختياريه عبد چه امور اعتقاديه باشد و چه تکميل اخلاقيه و چه افعال جوارحيه تماما باختيار عبد است (ان شاء فعل و ان لم يشأ لم يفعل) غاية الامر مستقل نيست که تفويض لازم آيد بلکه موافقت با مشية حق بايد بکند که اگر خداوند بخواهد جلوگيري کند قدرت دارد چنانچه از امير المؤمنين عليه السّلام منقول است فرمود
(عرفت اللّه بفسخ العزائم و نقض الهمم
پس اينکه مقاله مشرکين
جلد 7 - صفحه 235
باطل است که گفتند.
لَو شاءَ اللّه‌ُ ما أَشرَکنا بلي چون بسوء اختيار خود اختيار توحيد و ايمان نميکنيد و خداوند هم شما را مجبور بايمان نکرده بشرک باقي ميمانيد وَ لا آباؤُنا آنها هم بسوء اختيار خود در شرک زيست کردند وَ لا حَرَّمنا مِن شَي‌ءٍ که بعضي حيوانات را بر خود حرام کردند يا بر زنهاي خود که اينکه هم بدون مدرک است و بدعت در دين است فقط بمجرد خيال و گمان و حدس و تخمين است و اينکه همان قياس و استحساناتيست که عامه مدرک احکام قرار داده‌اند.
کَذلِک‌َ کَذَّب‌َ الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم که قول بجبر نه فقط مقاله مشرکين زمان نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بود بلکه کفار زمان انبياء سلف هم اينکه مقاله را داشتند و در اثر آن تکذيب انبياء کردند که خدا نميخواهد ما ايمان بياوريم حَتّي ذاقُوا بَأسَنا بأس عذاب و بليات دنيويست که بر امم سابقه نازل شده مثل غرق قوم نوح و فرعونيان و نزول باد بر قوم عاد و صاعقه بر ثمود و نزول حجاره بر قوم لوط و صيحه بر قوم شعيب و ابابيل بر لشگر ابرهه و غير اينها و اينکه جمله تخويف و انذار است بر مشرکين که اگر ايمان نياوريد باين نوع عذابها بسا گرفتار خواهيد شد چنانچه بقتل و اسارت مبتلا شدند.
قُل هَل عِندَکُم مِن عِلم‌ٍ کدام پيغمبري و کدام دليل عقلي بر شرک داريد اگر مدرکي داريد فَتُخرِجُوه‌ُ لَنا بيان کنيد تا ما هم با شما موافقت کنيم ابدا هيچ عقلي حکم بشرک نميکند با اينکه همه ادله عقليه بر توحيد و هيچ نبيّي دستور نداده اولين مقاله انبياء توحيد و نفي شرک بوده.
إِن تَتَّبِعُون‌َ إِلَّا الظَّن‌َّ که ظن ابدا اعتباري ندارد بخصوص در باب عقائد که تا يقين پيدا نشود عقيده تحقق پيدا نميکند وَ إِن أَنتُم إِلّا تَخرُصُون‌َ فقط حدس و تخمين و خيال‌بافيست.
236