اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل هَلُم‌َّ شُهَداءَکُم‌ُ الَّذِين‌َ يَشهَدُون‌َ أَن‌َّ اللّه‌َ حَرَّم‌َ هذا فَإِن شَهِدُوا فَلا تَشهَد مَعَهُم وَ لا تَتَّبِع أَهواءَ الَّذِين‌َ کَذَّبُوا بِآياتِنا وَ الَّذِين‌َ لا يُؤمِنُون‌َ بِالآخِرَةِ وَ هُم بِرَبِّهِم يَعدِلُون‌َ (150)
بگو دعوت کنيد و بخوانيد شهداء خود را آن چنان کساني که شهادت دهند
جلد 7 - صفحه 237
که خدا حرام کرده اينکه انعامي که شما مي‌گوييد حرام است پس اگر شهادت دادند پس تو شهادت نده با آنها و متابعت هواهاي نفساني آنها را مکن که اينها تکذيب کردند آيات الهي را کساني که تکذيب ميکنند آيات ما را و کساني که ايمان بروز جزاء ندارند و آنهايي که بر پروردگار خود عدل قرار دادند.
قُل هَلُم‌َّ اسم فعل است بمعني امر و بر مفرد و جمع هر دو اطلاق ميشود چنانچه در اينجا بجمع اطلاق شد و در اصل مرکب از هاء تنبيه است و لم‌ّ که لمم بوده ميم در ميم ادغام شده يعني احضروا و هاتوا شهدائکم البته هر دعوي ثباتش احتياج يشاهد دارد و بايد شاهد غير مدعي باشد زيرا هر مدعي بر دعوي خود شهادت ميدهد کانّه خدا ميفرمايد که شما مشرکين که اينکه انعام را مثل بحيره و سائبه و وصيله و بعض انعام ديگر و حرث را حرام ميدانيد مدعي هستيد بايد شاهد از خارج بياوريد الَّذِين‌َ يَشهَدُون‌َ أَن‌َّ اللّه‌َ حَرَّم‌َ هذا و البته شاهد بر تحريم الهي منحصر بانبياء است يا عدولي که شهادت آنها مستند بفرمايش انبياء باشد زيرا غير انبياء از کجا باو وحي ميرسد که خداوند حرام کرده و همچه شاهدي هرگز نخواهند پيدا کرد ناچار ميگويند ما خود شهادت ميدهيم فَإِن شَهِدُوا بشهادت آنها چون مدعي هستند نميتوان اثبات کرد و بلا مدرک است و چيزي که ثابت و محقق نشد نميتوان بر طبق آن شهادت داد شهادت زور است.
فَلا تَشهَد مَعَهُم زيرا اينکه دعاوي از روي هواهاي نفسانيه است و کذب محض است وَ لا تَتَّبِع أَهواءَ الَّذِين‌َ کَذَّبُوا بِآياتِنا مخصوصا مشرکين حجاز که گرفتار دوره جاهليت بوده و دست آنها از دامان انبياء و اولياء و علماء دين بکلي کوتاه است باز يهود و نصاري که جزئي از احکام موسي و عيسي در دست دارند اگرچه آنها هم بسياري از احکام انبياء را پامال کردند و از بين بردند.
وَ الَّذِين‌َ لا يُؤمِنُون‌َ بِالآخِرَةِ کساني که ايمان بآخرت ندارند فقط دهري
جلد 7 - صفحه 238
و طبيعي و لا مذهب است که منکر مبدء هستند و اما مشرکين خدا را منکر نيستند غاية الامر شرک عبادتي دارند و يک احکامي از روي هوي معتقد هستند و ديني بر خود اتخاذ کرده‌اند و بنا بر اينکه مي‌گوييم که اينکه جمله راجع بدهري است يعني متابعت هواي نفس کفار را نبايد کرد چه يهود و نصاري و مشرکين باشند که تکذيب آيات الهي را کردند و چه دهري طبيعي باشد که منکر آخرت هستند وَ هُم بِرَبِّهِم يَعدِلُون‌َ يعني از براي خدا عدل قرار دادند چه مشرک باشند که اصنام و خورشيد و ماه و ستاره و درخت و گاو را عدل خدا دانستند در عبادت و چه ثنويه باشند که قائل بيزدان و اهرمن شدند و چه يهود باشند که خدا را خداي موسي و موسي را خداي هارون و هارون را خداي فرعون دانستند و عزير را پسر خدا گفتند بلکه گفتند نَحن‌ُ أَبناءُ اللّه‌ِ وَ أَحِبّاؤُه‌ُ مائده آيه 21، و چه نصاري که قائل بتثليث شدند.