اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل تَعالَوا أَتل‌ُ ما حَرَّم‌َ رَبُّکُم عَلَيکُم أَلاّ تُشرِکُوا بِه‌ِ شَيئاً وَ بِالوالِدَين‌ِ إِحساناً وَ لا تَقتُلُوا أَولادَکُم مِن إِملاق‌ٍ نَحن‌ُ نَرزُقُکُم وَ إِيّاهُم وَ لا تَقرَبُوا الفَواحِش‌َ ما ظَهَرَ مِنها وَ ما بَطَن‌َ وَ لا تَقتُلُوا النَّفس‌َ الَّتِي حَرَّم‌َ اللّه‌ُ إِلاّ بِالحَق‌ِّ ذلِکُم وَصّاکُم بِه‌ِ لَعَلَّکُم تَعقِلُون‌َ (151)
بگو بيائيد تا بر شما بيان کنم آنچه را که پروردگار شما بر شما حرام فرموده اينکه چيزي را شريک خدا قرار ندهيد و بپدر و مادر احسان و محبت کنيد و اولاد خود را از جهت تنگدستي و فقر نکشيد ما شما و آنها را روزي ميدهيم و نزديک کارهاي زشت نرويد چه آنچه زشتي آن ظاهر است و چه آنچه زشتي آن در باطن است و قتل نفس نکنيد نفوس محترمه را که خدا حرام کرده مگر نفوسي که مباح الدم هستند و مهدور الدم چه واجب فرموده باشد قتل آنها را
جلد 7 - صفحه 239
و چه مباح باشد اينست براي شما که خداوند وصيت و سفارش فرموده شما را بلکه تعقل کنيد و درک نمائيد و عاقل شويد.
اينکه آيه شريفه بضميمه دو آيه بعد از آن محرمات الهيه را بيان ميفرمايد قُل تَعالَوا تعال از علوّ است بمعني ارتفاع و اينکه در صورتيست که آمر در مرتبه عاليه باشد و مأمور در مرتبه سافله او را امر کند که بيا بالا کانّه اينکه کفار و مشرکين بسيار از حقايق دور افتاده و تنزل پيدا کرده ميفرمايد قدري بخود بيائيد و بحقايق نزديک شويد تا اينکه أَتل‌ُ ما حَرَّم‌َ رَبُّکُم عَلَيکُم تلاوت اخص از قرائت است قرائت بمعني خواندن است و تلاوت بيان کردن و توضيح دادن، ما موصوله است يعني آنچه را که حرام فرموده پروردگار شما بر شما اشاره به اينکه اينکه چيزهايي که شما حرام پنداشته‌ايد که در آيات سابقه ذکر شد حرام نيست بلکه حرام چيزهاييست که من براي شما بيان ميکنم.
أَلّا تُشرِکُوا بِه‌ِ شَيئاً که بزرگترين گناهان کبيره (الشرک باللّه) است و در حکم شرک باللّه است هر کفر و ضلالت و عنادي که منافي با ايمان است در زيارت جامعه است
(و من خالفکم مشرک)
بلکه ردّ حکم مجتهد جامع الشرائط در حکم شرک است چنانچه در مقبوله عمر إبن حنظله است
(الراد عليه کالراد علينا و الراد علينا کالراد علي اللّه و الراد علي اللّه في حد الشرک باللّه)
و جميع مراتب شرک را شامل ميشود چه شرک ذاتي که إبن کمونه ابداء کرد و چه شرک صفاتي که اکثر عامه قائل صفات زائده بر ذات شدند، سبزواري ميگويد (و الزامهم بالقدماء الثمانية معروف) و چه شرک افعالي که مفوضه قائل شدند در امر خلق و رزق و چه شرک عبادتي که مفاد مطابقي کلمه طيّبه لا اله الا اللّه است بلکه شايد بتوان گفت که شرک نظري را هم شامل شود که نظرش و اميدش و توکلش بغير خدا باشد نه اسباب ظاهريه.
جلد 7 - صفحه 240
وَ بِالوالِدَين‌ِ إِحساناً يعني ترک احسان حرام است و احسان واجب چنانچه ترک شرک واجب و شرک حرام است پس اينکه جمله عطف بالّا تشرکوا است و در حکم والدين است آباء حقيقي که خاندان رسالت باشند چنانچه ميفرمايد
(انا و علي‌ّ أبوا هذه الامة)
و آباء روحاني که علماء اعلام باشند چنانچه ميفرمايد
(الآباء ثلاثة اب يولدک و اب يعلمک و اب يزوجک)
و اخبار در مثوبة برّ بوالدين و عقوبة عاق والدين بسيار است بلکه آيات شريفه هم دلالت دارد حتي در سوره اسري آيه 17 و 18، دارد وَ قَضي رَبُّک‌َ الي قوله تعالي کَما رَبَّيانِي صَغِيراً و در سوره احقاف آيه 16 وَ الَّذِي قال‌َ لِوالِدَيه‌ِ أُف‌ٍّ لَکُما الاية و آيات ديگر.
وَ لا تَقتُلُوا أَولادَکُم مِن إِملاق‌ٍ اينهم عطف بالّا تشرکوا است يعني قتل اولاد حرام است و لو از جهت املاق که از جهت تنگدستي و ضيق معيشت باشد چنانچه گذشت که بعض مشرکين بنات خود را ميکشتند از جهت خوف از رزق آنها لذا ميفرمايد نَحن‌ُ نَرزُقُکُم وَ إِيّاهُم امر رزق خداوند بر هر کس آنچه صلاح بوده معين فرموده وَ فِي السَّماءِ رِزقُکُم زاريات آيه 22، از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مرويست فرمود
(روح الامين نفث في روعي انّه لا تموت نفس حتي تستکمل رزقه)
و از امير المؤمنين عليه السّلام است فرمود
(طلب العلم اوجب عليکم من طلب المال الي قوله قد قسّمه عادل بينکم و سيفي لکم)
وَ لا تَقرَبُوا الفَواحِش‌َ نزديک فحشاء نرويد فحشاء اخص از قبيح است جميع محرمات شرعيه و عقليه از قبايح است غاية الامر مفهوم قبيح مقول بتشکيک است ذي مراتب است درجات اعلاي قبايح فواحش است و غير معصوم خالي از ارتکاب قبيح نيست حتي بعض قبايح عرفيه و مکروهات شرعيه و منافيات مروت لکن فحشاء که نبايد نزديک آن رفت قبايح است که قبح آن فاحش بر هر صاحب عقلي است حتي نزد مرتکبين بآنها ما ظَهَرَ مِنها وَ ما بَطَن‌َ مفسرين در فرق بين ظاهر و باطن
جلد 7 - صفحه 241
وجوهي گفتند تماما بي‌مدرک است و بعيد نيست که بگوئيم بعض فواحش قبحش ظاهر است بر تمام مليّين عالم حتي طبيعي و بعضي بر بعضي مخفي است حتي بعض فواحش است که در نظر جامعه قبحش ظاهر نيست بلکه بسا حسن ميشمارند ولي در نظر شرع فحشاء است ولي صورت ظاهرش خوب‌نما است قُل هَل نُنَبِّئُکُم بِالأَخسَرِين‌َ أَعمالًا الَّذِين‌َ ضَل‌َّ سَعيُهُم فِي الحَياةِ الدُّنيا وَ هُم يَحسَبُون‌َ أَنَّهُم يُحسِنُون‌َ صُنعاً کهف آيه 103.
وَ لا تَقتُلُوا النَّفس‌َ الَّتِي حَرَّم‌َ اللّه‌ُ قتل نفس مؤمن از گناهان بسيار بزرگ است در قرآن است وَ مَن يَقتُل مُؤمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُه‌ُ جَهَنَّم‌ُ خالِداً فِيها نساء آيه 95، و نيز ميفرمايد أَنَّه‌ُ مَن قَتَل‌َ نَفساً بِغَيرِ نَفس‌ٍ أَو فَسادٍ فِي الأَرض‌ِ فَکَأَنَّما قَتَل‌َ النّاس‌َ جَمِيعاً مائده آيه 35، و قتل نفس هم اقسام زيادي دارد حتي زنها که بچه سقط ميکنند حتي اطباء که ندانسته يا براي امتحان معالجه ضدّ ميکنند يا سبب قتل کسي را فراهم ميکنند يا اعانت قاتل را ميکنند يا راضي بقتل مؤمن هستند باصطلاح فاعل بالمباشرة و بالتسبيب و بالرضا تماما در عقوبت شريکند و لو در بعض احکام شرعيه از قصاص و ديه مختلف باشند الّا بالحق يا بقصاص يا بواسطه ارتداد فطري يا ارتکاب زناي محصنه يا لواط يا در باب جهاد و دفاع از دشمنان يا موارد خاصه که شارع ترخيص فرموده.
ذلِکُم وَصّاکُم بِه‌ِ اينست وصيت الهي و سفارش پروردگار و اندرز ربوبي براي جامعه بشر لَعَلَّکُم تَعقِلُون‌َ مکرر گذشت که لعل در مورد خداوند منسلخ از معناي ترديد است بلکه بمعناي اينست که مقتضي تعقل است و بايد تعقل کنيد
242